Sáu giờ chiều một ngày tháng 3, tượng Quan Âm 67 m ở chùa Linh Ứng Sơn Trà ngả vàng trong nắng chiều, mặt hướng ra biển Đông. Cùng thời điểm đó, ở Huế, sông Hương đã sẫm dần dưới chân tháp Phước Duyên — 21 m, bảy tầng, xây từ năm 1844 dưới triều Thiệu Trị. Và ở Ninh Bình, cách hai địa điểm trên hàng trăm cây số, du khách vẫn còn ở khu Bái Đính mới — quần thể chùa diện tích hơn 500 ha, khánh thành lần lượt từ 2010.

Ba ngôi chùa. Ba phong cách Phật giáo Việt rất khác. Một bên là chùa biển hiện đại, một bên là chùa cổ điển miền Trung gắn liền nhà Nguyễn, một bên là chùa hiện đại quy mô khổng lồ xây sau năm 2003. Khách du lịch tâm linh Việt Nam và quốc tế thường được giới thiệu cả ba như "chùa nổi tiếng nhất", nhưng ba ngôi này nằm ở ba lớp văn hoá - tôn giáo - du lịch khác hẳn nhau.

Chùa Linh Ứng Sơn Trà — Quan Âm nhìn ra biển

Chùa Linh Ứng Bãi Bụt nằm trên bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng, khánh thành năm 2010 sau gần một thập kỷ xây dựng. Đây là một trong ba chùa Linh Ứng ở Đà Nẵng (cùng với Linh Ứng Ngũ Hành Sơn và Linh Ứng Bà Nà), nhưng Linh Ứng Sơn Trà là ngôi được khách quốc tế và khách Việt biết đến nhiều nhất.

Điểm nhận diện rõ nhất: tượng Quan Âm cao 67 m đứng trên đài sen nhìn ra vịnh Đà Nẵng. Đây là một trong những tượng Quan Âm cao nhất Việt Nam. Bên cạnh tượng là khu chánh điện, sân lễ, các pho La Hán, vườn cây ven biển. Quy mô lớn, kiến trúc mới hoàn toàn, không có yếu tố lịch sử cổ.

Linh Ứng Sơn Trà mạnh ở vị trí: bán đảo Sơn Trà có rừng, biển, đường dốc đẹp, chùa nhìn thẳng ra thành phố và bãi Mỹ Khê. Khách quốc tế đến chùa thường kết hợp tour Sơn Trà - voọc chà vá - đỉnh Bàn Cờ. Khách Việt nội địa cầu an, cầu tài, gửi lễ. Mùa cao điểm Tết và rằm tháng 7, chùa rất đông; ngày thường có lượng khách du lịch ổn định nhờ vị trí.

Đây là dạng chùa Phật giáo Việt hiện đại điển hình: kiến trúc mới, tượng lớn, không gian rộng, đặt ở vị trí địa lý mạnh để phục vụ cả nhu cầu tâm linh và nhu cầu cảnh quan. Một thế hệ chùa khác hẳn các ngôi cổ Bắc Bộ - Trung Bộ.

Chùa Thiên Mụ — bốn thế kỷ trên đồi Hà Khê

Thiên Mụ nằm trên đồi Hà Khê, bờ Bắc sông Hương, cách trung tâm Huế 5 km. Theo sử, chúa Nguyễn Hoàng dựng chùa năm 1601, lúc ấy mới đặt nền móng cho việc người Việt vào trấn thủ Đàng Trong. Trải qua các đời chúa Nguyễn rồi vua Nguyễn, Thiên Mụ được tu sửa nhiều lần. Tháp Phước Duyên — biểu tượng nhận diện nhất của chùa — xây năm 1844 dưới triều Thiệu Trị, cao 21 m, 7 tầng, mỗi tầng thờ một vị Phật.

Thiên Mụ không lớn về diện tích. Khuôn viên chùa khá khiêm tốn so với Linh Ứng hay Bái Đính. Nhưng đây là một trong những ngôi chùa có giá trị lịch sử cao nhất Việt Nam, gắn liền với triều Nguyễn và là một phần của quần thể Cố đô Huế được UNESCO công nhận năm 1993 (chùa nằm trong vùng đệm di sản, không phải lõi).

Thiên Mụ còn nổi bật vì chiếc xe Austin trong khuôn viên — chiếc xe hòa thượng Thích Quảng Đức dùng để di chuyển đến ngã tư Sài Gòn năm 1963 trước khi tự thiêu phản đối chính sách của chính quyền Ngô Đình Diệm. Sự kiện này có sức ảnh hưởng lớn tới chính trị Việt Nam giai đoạn đó, và chiếc xe được lưu giữ tại Thiên Mụ như một chứng tích.

Khách du lịch đến Thiên Mụ thường đi thuyền rồng trên sông Hương từ trung tâm Huế, hoặc đi xe máy/taxi qua đường bờ Bắc. Lịch trình kết hợp: chùa - lăng Tự Đức - một bữa cơm chay là một ngày Huế đậm chất văn hoá.

Chùa Bái Đính — khổng lồ và còn rất mới

Bái Đính nằm ở xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình, cách cố đô Hoa Lư khoảng 5 km. Cần phân biệt ngay: có chùa Bái Đính cổ trên núi Đính, có từ thời Lý, gắn với việc dâng hương các vua Lý; và có chùa Bái Đính mới — quần thể quy mô lớn được khởi công năm 2003 và hoàn thành cơ bản 2010, nằm dưới chân núi.

Khi báo chí Việt nói "chùa Bái Đính lớn nhất Đông Nam Á", họ nói tới khu Bái Đính mới. Quần thể này có nhiều "kỷ lục": tượng Phật bằng đồng dát vàng lớn nhất, hành lang La Hán dài nhất (gần 3 km với 500 tượng), chuông đồng cỡ lớn, sảnh lễ rộng. Toàn bộ được xây trong khoảng 10 năm với nguồn vốn xã hội hoá đáng kể, gắn với doanh nghiệp Xuân Trường.

Bái Đính trở thành điểm hành hương lớn nhất miền Bắc trong dịp Tết và đầu xuân, với hàng triệu lượt khách mỗi mùa. Khách đi Bái Đính phần lớn không phải khách Phật giáo thuần — họ là khách hành hương đầu năm, khách du lịch theo tour, khách cầu công danh tài lộc. Tổ hợp Tràng An - Bái Đính - Hoa Lư là một trong những điểm du lịch trọng điểm của Ninh Bình.

Về mặt kiến trúc, Bái Đính dùng motif chùa Việt truyền thống nhưng phóng đại quy mô. Mái cong, sảnh lớn, sân rộng, hành lang La Hán dài liên tiếp. Có người gọi đó là phục dựng quy mô để tạo niềm tự hào Phật giáo Việt; có người gọi là "công viên chùa". Đó là tranh luận đang mở.

Ba lớp Phật giáo và một câu hỏi cũ

Linh Ứng - Thiên Mụ - Bái Đính đại diện ba lớp Phật giáo Việt khá tách biệt.

Thiên Mụ là lớp cổ điển: chùa nhỏ, lịch sử thật, gắn dòng tu hành lâu đời và sự kiện chính trị có thật. Người đến chùa vì lịch sử, vì văn hoá, vì sự kiện Thích Quảng Đức, hoặc vì là một phần của tour Huế. Hoạt động lễ vẫn diễn ra nhưng không phải quy mô lễ hội.

Linh Ứng là lớp hiện đại - cảnh quan: chùa mới, tượng lớn, đặt ở vị trí địa lý mạnh, phục vụ cả nhu cầu hành lễ lẫn nhu cầu chụp ảnh. Cộng đồng Phật tử quanh chùa thật và đều đặn, nhưng dòng khách chính vẫn là khách du lịch.

Bái Đính là lớp lễ hội quy mô lớn: chùa mới hoàn toàn, đầu tư doanh nghiệp, kỷ lục lớn nhất Đông Nam Á, gắn với cụm du lịch trọng điểm. Đỉnh điểm là đầu xuân với hàng triệu lượt khách.

Câu hỏi quen thuộc — "chùa kỳ vĩ hiện đại có cùng giá trị tâm linh với chùa cổ?" — không có câu trả lời cố định. Phật giáo Việt Nam đã thay đổi qua các thời kỳ. Chùa Lý - Trần khác chùa Nguyễn, chùa miền Bắc khác chùa miền Trung khác chùa miền Nam. Một quần thể như Bái Đính có thể bị chỉ trích là thương mại, nhưng cũng là cách Phật giáo Việt hiện đại đáp ứng nhu cầu lễ hội đại chúng. Một ngôi nhỏ như Thiên Mụ giữ được không khí cũ một phần vì nó không cố mở rộng.

Khách đi cả ba — Linh Ứng, Thiên Mụ, Bái Đính trong cùng chuyến — không phải để so sánh ngôi nào "đúng" hơn. Ba ngôi đại diện ba cách Phật giáo Việt đang tồn tại song song. Chọn đi nơi nào, dành thời gian bao nhiêu, là một quyết định cá nhân.

Một lịch trình tâm linh hợp lý cho khách 5-7 ngày

Với khách có 5-7 ngày ở miền Trung và Bắc Bộ, lịch tâm linh ghép gọn có thể là: Thiên Mụ kết hợp Huế (1 ngày), Linh Ứng kết hợp Đà Nẵng - Sơn Trà (nửa ngày), Bái Đính kết hợp Tràng An - Hoa Lư (1-1.5 ngày). Không cần thiết phải đi cả ba trong một chuyến nếu chỉ có 4-5 ngày — chọn hai theo địa lý sát hơn (Thiên Mụ + Linh Ứng nếu đi tuyến Huế - Đà Nẵng, hoặc Bái Đính nếu xuất phát Hà Nội).

Mùa nên đi: tháng 2-4 ấm, ít mưa miền Trung, đầu xuân hợp với không khí lễ hội ở Bái Đính. Tháng 9-11 mát, ít khách hành hương, hợp với người muốn không gian yên ở Thiên Mụ và Linh Ứng. Tránh tháng 5-8 ở miền Trung vì nắng nóng và tháng 7-9 ở miền Bắc vì mưa lớn.

Thiên Mụ mở cửa miễn phí. Linh Ứng cũng vào miễn phí, chỉ có chi phí gửi xe và đồ lễ tự nguyện. Bái Đính có hệ thống xe điện trong khu vì khuôn viên quá rộng — chi phí xe điện và vé tham quan có thể thay đổi theo mùa, nên kiểm tra trước.

Chùa Việt không phải bảo tàng. Đi chùa nên giữ trang phục kín đáo, im lặng trong chánh điện, không chỉ tay vào tượng Phật. Đó là những điểm cơ bản, nhưng vẫn cần nhắc vì mùa cao điểm rất nhiều khách bỏ qua.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.