Bảy giờ sáng ở cầu cảng Cầu Đá, Nha Trang, ca-nô chở thợ lặn rời bến đầu tiên hướng ra hòn Mun. Ở Phú Quốc, cùng giờ đó, một nhóm khách Bắc Âu đang chờ tàu cao tốc đi hòn Móng Tay phía nam đảo. Cù Lao Chàm hôm ấy có thể đóng tour nếu gió đông bắc về sớm. Côn Đảo gần như chắc chắn yên: tháng này biển trong, ít gió, rùa đẻ trứng vào đêm. Bốn điểm lặn chính ở Việt Nam vận hành cùng một ngày, nhưng theo bốn nhịp rất khác nhau.

Lặn biển — gồm snorkel ngắm cá ở tầng mặt và scuba với bình khí — không phải sản phẩm du lịch lớn nhất Việt Nam, nhưng là một trong những sản phẩm trung thực nhất với điều kiện tự nhiên. Khi san hô khoẻ, khách quay lại; khi san hô bạc, không một chiến dịch nào cứu được tour.

Nha Trang — lâu đời nhất, đang sửa sai về san hô

Vịnh Nha Trang là nơi du lịch lặn biển Việt Nam khởi đầu. Từ cuối thập niên 1990, một số trung tâm PADI đã mở quanh cầu Đá và Trần Phú; hòn Mun, hòn Tằm, hòn Một là điểm lặn quen thuộc cho cả khoá Open Water lẫn fun dive ngắn.

Lợi thế của Nha Trang là hạ tầng. Sân bay Cam Ranh gần, khách sạn nhiều mức giá, trung tâm lặn cấp chứng chỉ PADI đầy đủ, tàu lặn hoạt động hàng ngày. Một khoá Open Water 3-4 ngày có thể tổ chức linh hoạt quanh năm.

Vấn đề là chất lượng cảnh quan dưới nước. Báo chí trong nước đã đưa nhiều về tình trạng suy giảm san hô vịnh Nha Trang trong thập kỷ qua, đặc biệt khu hòn Mun. Nguyên nhân tổng hợp: bão, nhiệt độ nước biển tăng, áp lực du lịch và một số hoạt động ven bờ. Sau giai đoạn căng thẳng, Khánh Hoà đã siết quản lý: tạm dừng một số điểm lặn, cấp lại theo lộ trình, đẩy mạnh phục hồi san hô. Cần kiểm chứng trạng thái cụ thể trước mỗi mùa.

Nha Trang vẫn là lựa chọn tốt cho người mới — hạ tầng đào tạo ổn, dòng chảy yếu, độ sâu vừa phải — nhưng nếu kỳ vọng san hô "như Indonesia", khả năng cao sẽ thất vọng. Nên đọc Nha Trang như nơi học lặn và làm quen với biển Việt Nam, không phải nơi săn cảnh đại dương.

Phú Quốc — biển trong, san hô phía nam đảo còn tốt

Phú Quốc có hai cụm lặn: phía bắc gần Gành Dầu — sóng đẹp mùa hè nhưng san hô thưa, và phía nam quanh hòn Móng Tay, hòn Mây Rút, hòn Thơm. Phía nam là nơi đa số tour lặn nửa ngày hoặc cả ngày đưa khách tới: nước trong xanh, đáy cát pha san hô, độ sâu phổ biến 5-15m.

Mùa lặn Phú Quốc nghịch với Nha Trang. Đảo nằm trong vịnh Thái Lan nên gió đông bắc tháng 11 đến tháng 4 cho biển êm; tháng 5 đến tháng 10 là mùa gió tây nam, sóng lớn, tầm nhìn kém. Vì vậy Phú Quốc và Côn Đảo thường là lựa chọn mùa khô; Nha Trang và Cù Lao Chàm là lựa chọn mùa hè.

Một số trung tâm PADI hoạt động trên đảo, đa số mở khoá Open Water cơ bản và fun dive. Khoá nâng cao (Advanced, Rescue, Dive Master) ít hơn so với Nha Trang. Phú Quốc phù hợp khách kết hợp nghỉ resort với hai, ba buổi lặn nhẹ hơn là một chuyến chuyên lặn.

Cù Lao Chàm — bảo tồn sinh quyển, cảnh sống động hơn quy mô

Cù Lao Chàm thuộc khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận, nằm cách Hội An khoảng 15-20km đường biển. Khác Nha Trang và Phú Quốc, Cù Lao Chàm có quy chế bảo tồn nghiêm hơn: không thả neo tự do, giới hạn khách, mùa du lịch ngắn (khoảng tháng 4 đến tháng 9, đóng vào mùa gió đông bắc).

Cảnh dưới nước Cù Lao Chàm không quy mô bằng Côn Đảo, nhưng san hô ven các đảo nhỏ (hòn Tai, hòn Dài, hòn Khô) còn khá tốt nhờ bảo tồn. Đa phần khách đến đây snorkel hơn là scuba, vì khoảng cách gần Hội An và tour ngày rất tiện. Một số trung tâm lặn Hội An tổ chức scuba với khách có chứng chỉ.

Đây là lựa chọn hợp lý cho người muốn ghép snorkel vào chuyến đi miền Trung — Hội An, Đà Nẵng, Huế — mà không cần dồn thời gian cho một chuyến lặn riêng. Tuy nhiên với thợ lặn có kinh nghiệm, Cù Lao Chàm là điểm nhẹ, không phải đích đến chuyên sâu.

Côn Đảo — top Việt Nam, sản phẩm hiếm cho thợ lặn nghiêm túc

Côn Đảo là điểm lặn được giới chuyên môn đánh giá cao nhất Việt Nam. Vườn quốc gia Côn Đảo quản lý nghiêm: chỉ cấp phép một số điểm lặn, lịch tour kiểm soát, mùa rùa đẻ trứng (khoảng tháng 5 đến tháng 10) có quy định riêng cho khách quan sát ban đêm. San hô quanh các đảo nhỏ trong quần thể còn rất tốt, cá lớn, thi thoảng có cá đuối, rùa biển và đôi khi cả cá heo phía xa bờ.

Mùa lặn Côn Đảo lý tưởng từ tháng 11 đến tháng 4 — biển êm, tầm nhìn cao, ít sóng. Mùa rùa đẻ rơi vào mùa gió tây nam, lặn vẫn được nhưng tầm nhìn thấp hơn. Số trung tâm lặn ở Côn Đảo ít hơn Nha Trang nhiều — một phần do quản lý, một phần do quy mô khách. Six Senses Côn Đảo có dive center riêng phục vụ khách nội khu; bên ngoài có một số trung tâm địa phương.

Giá khoá học và fun dive ở Côn Đảo thường cao hơn các điểm khác do chi phí vận hành đảo xa, nhưng đổi lại chất lượng cảnh quan dưới nước thuộc nhóm tốt nhất Đông Nam Á trong tầm bay nội địa Việt Nam.

So với Philippines, Indonesia — Việt Nam ở đâu

Khách quốc tế chọn lặn Đông Nam Á gần như mặc định nghĩ đến Indonesia (Bali, Komodo, Raja Ampat) hoặc Philippines (Bohol, Cebu, Coron, Tubbataha). Việt Nam ở mức thấp hơn về chất lượng cảnh quan dưới nước trung bình, đặc biệt khi so vùng coral triangle phía đông Indonesia.

Tuy nhiên Việt Nam có hai lợi thế: chi phí học lặn còn cạnh tranh, và Côn Đảo cùng Phú Quốc cho phép kết hợp lặn với nghỉ resort cao cấp tiện hơn nhiều điểm Philippines. Với khách lần đầu học PADI, Nha Trang hoặc Phú Quốc vẫn là điểm vào hợp lý. Với thợ lặn đã có chứng chỉ, Côn Đảo là lý do chính đến Việt Nam để lặn.

Điều thị trường Việt Nam còn thiếu là liveaboard — thuyền lặn ngủ đêm — vốn là sản phẩm chủ lực của Indonesia và Philippines. Khi nào Côn Đảo có liveaboard chuẩn, bản đồ lặn khu vực mới thay đổi đáng kể.

Một câu hỏi mở

Lặn biển không thể "phát triển nóng" bằng truyền thông. San hô mất 10-20 năm mới phục hồi nếu may mắn, và đa số vùng không phục hồi nguyên trạng. Bài học Nha Trang nên là tham chiếu: muốn giữ điểm lặn, phải chấp nhận quản lý chặt và cắt tải khách. Câu hỏi cho Phú Quốc, Cù Lao Chàm và đặc biệt Côn Đảo là liệu các địa phương có giữ được kỷ luật bảo tồn khi áp lực tăng trưởng khách lên cao trong vài năm tới hay không.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.