Tám giờ sáng thứ Bảy, đầu cầu Long Biên đã đông xe đổ về Bát Tràng. Phần lớn là gia đình có trẻ con, đoàn học sinh, vài nhóm khách quốc tế thuê xe riêng. Bát Tràng nằm chỉ 13 km bờ Đông sông Hồng, một buổi sáng đi - chiều về là đủ. Trong cùng giờ đó, ở Vạn Phúc — cách phố cổ chừng 10 km về phía Tây — chỉ có vài máy dệt còn chạy. Cùng là làng nghề quanh Hà Nội, hai bức tranh khác hẳn.

Du lịch làng nghề ở miền Bắc Việt Nam đang chia làm hai nhóm rõ: nhóm phục hồi nhờ khách (Bát Tràng, Đông Hồ ở mức độ thấp hơn), và nhóm thoái lui dù khách vẫn đến (Vạn Phúc, Hạ Thái). Lý do không chỉ là vị trí hay marketing. Nó liên quan tới mô hình kinh tế của từng nghề, và tới câu hỏi sâu hơn: du lịch một ngày từ phố cổ có giữ được làng nghề, hay đang biến chúng thành sân khấu?

Bát Tràng — gốm sứ, 600 năm và một trung tâm trải nghiệm sống

Bát Tràng nằm ở xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Làng có lịch sử nghề gốm thường được dẫn từ thế kỷ 14-15. Tới nay, Bát Tràng vẫn là một trong vài làng gốm còn vận hành quy mô lớn ở miền Bắc, với hàng trăm xưởng và lò nung — từ lò gas hiện đại tới một số lò truyền thống.

Thứ Bát Tràng làm tốt là tích hợp được trải nghiệm vào nghề thật. Khách tới đây có thể xem nghệ nhân làm gốm, tự nặn một bình hoặc bát nhỏ tại các xưởng dành cho du lịch, mua đồ gia dụng từ vài chục nghìn tới vài triệu đồng. Trung tâm Tinh hoa Làng nghề Việt — toà nhà hình lò bàn xoay ở đầu làng — đã trở thành điểm chụp ảnh và bảo tàng nhỏ, dù còn tranh luận về mức độ "di sản hoá" của không gian này.

Khách quốc tế đến Bát Tràng thường thuộc tour văn hoá một buổi, kết hợp xưởng làm gốm với ăn trưa và thăm chợ gốm cũ. Khách Việt nội địa nghiêng về mua đồ gia dụng — bộ chén bát, bình hoa, đồ thờ — vì Bát Tràng vẫn rẻ hơn nhiều so với cùng chất lượng mua trong nội đô. Đó là điểm khiến Bát Tràng vừa giữ được giá trị sản phẩm vừa hấp thu được dòng khách.

Vạn Phúc — lụa nghìn năm và bài toán hộ dệt còn lại

Vạn Phúc nằm ở quận Hà Đông, cách Bờ Hồ Hà Nội chừng 10 km. Nghề dệt lụa Vạn Phúc được dẫn nguồn tới hơn nghìn năm, gắn với bà tổ nghề Lã Thị Nga. Lụa Vân Vạn Phúc — loại lụa có hoa văn dệt ẩn nổi trên nền — từng là sản phẩm tiến vua dưới các triều phong kiến.

Vấn đề của Vạn Phúc ở thời điểm hiện tại không phải là vắng khách. Phố Lụa Vạn Phúc đông khách mua quanh năm. Vấn đề là phần lớn sản phẩm bán dưới nhãn "lụa Vạn Phúc" được nhập từ nơi khác — Trung Quốc, các làng dệt phía Bắc khác — rồi gắn tem làng. Số hộ thực sự còn dệt lụa tơ tằm thật ngay tại Vạn Phúc đã giảm xuống chỉ còn vài chục, theo nhiều nguồn báo chí trong nước.

Lý do là kinh tế. Một nghệ nhân dệt lụa thật cần học việc nhiều năm, chi phí khung dệt và tơ tằm cao, năng suất thấp. Khi sản phẩm trên kệ lẫn giữa lụa thật và lụa pha, khách bình thường khó phân biệt; lụa thật bán giá cao bị cạnh tranh bởi hàng pha trộn rẻ hơn. Người trẻ trong làng chuyển sang kinh doanh cửa hàng hoặc đi làm văn phòng Hà Nội thay vì tiếp tục nghề dệt.

Du lịch giúp Vạn Phúc giữ thương hiệu, nhưng không tự động giữ nghề. Đi Vạn Phúc nên có hai thái độ: hỏi rõ "lụa tơ tằm 100%" hay "lụa pha" trước khi mua, và nếu có cơ hội thì vào tận xưởng nhỏ thay vì chỉ ghé cửa hàng ngoài phố.

Hạ Thái — sơn mài, một làng nghề đang định nghĩa lại mình

Hạ Thái thuộc xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, cách Hà Nội khoảng 17 km về phía Nam. Đây là một trong những trung tâm sơn mài lớn nhất Việt Nam, với truyền thống hàng trăm năm và thời kỳ phát triển mạnh sau khi nghệ thuật sơn mài Việt được tái định hình giai đoạn 1925-1945 ở Trường Mỹ thuật Đông Dương.

Khác Bát Tràng và Vạn Phúc, Hạ Thái chưa có hạ tầng du lịch dày. Khách phải chủ động liên hệ trước, đi taxi hoặc xe riêng. Trong làng có nhiều xưởng — phần lớn sản xuất đồ trang trí, hộp, khay, tranh sơn mài cho thị trường nội địa và xuất khẩu. Khâu vẽ và đánh bóng vẫn cần tay nghệ nhân; khâu tạo cốt và sơn lót có thể được công nghiệp hoá một phần.

Điểm thú vị của Hạ Thái: nhiều xưởng vừa làm sản phẩm truyền thống vừa nhận đơn thiết kế hiện đại cho khách quốc tế và các thương hiệu nội thất cao cấp. Đó là một cách giữ nghề bằng đầu ra mới, không phụ thuộc hoàn toàn vào lưu lượng khách du lịch.

Nghệ nhân trẻ ở Hạ Thái không nhiều, nhưng nhóm còn lại có xu hướng học cao hơn (mỹ thuật, thiết kế) và đẩy chất lượng sản phẩm lên — sự khác biệt khá rõ so với câu chuyện Vạn Phúc.

Đông Hồ — tranh dân gian và một làng nghề gần mất

Làng Đông Hồ thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, cách Hà Nội khoảng 35 km. Tuy không nằm trong địa giới Hà Nội, Đông Hồ vẫn nằm trong cụm tour làng nghề một ngày từ Hà Nội. Tranh Đông Hồ — in bản gỗ trên giấy dó với màu tự nhiên — từng là nét văn hoá Tết của miền Bắc.

Đông Hồ là ví dụ thoái lui rõ nhất. Hiện chỉ còn rất ít gia đình duy trì nghề in tranh đầy đủ (Nguyễn Đăng Chế, Nguyễn Hữu Sam là hai dòng họ nghệ nhân được biết tới nhiều nhất). Khách quốc tế đến Đông Hồ thường là người yêu nghệ thuật dân gian, không phải khách đại trà. Tranh Đông Hồ bán được, nhưng số lượng nghệ nhân làm được toàn bộ quy trình (cắt bản gỗ, in màu, làm giấy) còn rất ít.

Việt Nam đang đề cử nghề tranh dân gian Đông Hồ vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể UNESCO. Nếu thành công, Đông Hồ có thể có cú hích về truyền thông và tài trợ — nhưng cú hích đó cũng có thể đến muộn nếu lớp nghệ nhân cuối cùng nghỉ tay.

Lịch trình một ngày từ phố cổ và cách đi tỉnh táo

Khách có một ngày trống ở Hà Nội thường được khuyên đi một làng nghề. Lịch hợp lý phụ thuộc vào mục đích.

Với gia đình có trẻ con và khách muốn trải nghiệm: chọn Bát Tràng. Có chỗ ăn, dễ đi, có xưởng dạy nặn gốm cho trẻ. Một buổi sáng tới trưa là đủ.

Với khách thật sự muốn mua sản phẩm chất lượng: Vạn Phúc cần đi cùng người biết phân biệt lụa, hoặc liên hệ trước một xưởng dệt thật. Hạ Thái thích hợp với khách quan tâm thiết kế nội thất và sơn mài — nên đặt lịch trước với xưởng.

Với khách yêu nghệ thuật dân gian: Đông Hồ là một buổi chiều suy nghĩ. Đừng kỳ vọng một làng đông đúc; kỳ vọng gặp được một gia đình nghệ nhân nói chuyện thật.

Khách có hai ngày có thể ghép Bát Tràng + Hạ Thái trong cùng một ngày, vì hai làng nằm hai bên Hà Nội nhưng đều cách phố cổ trong 30-40 phút đi xe. Ghép Vạn Phúc + Đông Hồ ít hợp lý hơn vì khoảng cách và tính chất nghề rất khác.

Du lịch có cứu được làng nghề Việt Nam?

Câu hỏi cũ. Câu trả lời không đơn giản. Du lịch một ngày từ phố cổ giải quyết được vấn đề lưu lượng — đảm bảo làng nghề luôn có khách, có doanh thu thương mại. Nhưng nó không tự động giải quyết bài toán nghệ nhân.

Nghề thủ công Việt Nam thiếu nghệ nhân trẻ vì lương thấp so với công việc văn phòng, thời gian học việc dài, và chưa có khung đào tạo nghề chính thức ở nhiều làng. Một số làng (Bát Tràng, Hạ Thái) tự xoay được nhờ chuyển sang sản xuất đa dạng và bắt được đơn xuất khẩu. Một số làng (Vạn Phúc, Đông Hồ) phụ thuộc nhiều hơn vào thương hiệu, mà thương hiệu mạnh dễ bị giả mạo.

Nếu du lịch muốn đóng vai trò giữ nghề thật chứ không chỉ giữ vỏ, lịch trình một ngày từ phố cổ nên ưu tiên các xưởng có nghệ nhân làm thật, dù xa hơn, đông ít hơn. Đó cũng là cách khách du lịch trả công bằng cho công sức học nghề mà phần lớn người tiêu dùng đại chúng không thấy.

Làng nghề không phải bảo tàng. Nó là kinh tế. Du lịch nuôi nó được hay không, phần lớn nằm ở chỗ khách đặt câu hỏi gì khi vào cửa hàng.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.