Có những công trình tôn giáo khi đứng trước phải lùi lại một bước để cảm nhận được hết quy mô và lớp lịch sử của nó. Nhà thờ gỗ Kon Tum là một trong số đó. Hoàn thành năm 1918 sau gần 5 năm xây dựng, đây là một trong số rất ít nhà thờ gỗ còn nguyên vẹn ở Đông Nam Á, và là di sản kiến trúc tiêu biểu nhất của Tây Nguyên Bắc. Khác với nhà thờ Đức Bà Sài Gòn (gạch, kim loại) hay Phú Cam Huế (xi măng, kính), nhà thờ Kon Tum được làm gần như hoàn toàn bằng gỗ cà chít - loại gỗ chịu nước, chịu mối tốt - kết hợp với phong cách Roman cải biên và yếu tố nhà sàn Bahnar bản địa.

Vì sao nhà thờ gỗ Kon Tum đáng đi

Nhà thờ do linh mục Joseph Décrouille (thừa sai MEP - Hội Thừa Sai Paris) khởi công năm 1913 và hoàn thành năm 1918. Ông không phải kiến trúc sư - thiết kế được vẽ tay dựa trên ký ức nhà thờ Roman Pháp, sau đó được thợ Bahnar bản địa thi công với cải biên cho phù hợp khí hậu Tây Nguyên. Kết quả là một công trình hỗn hợp: mặt đứng chính theo phong cách Roman với hai tháp chuông cao 24 m, hai bên có cửa vòm; nhưng phần dưới nâng cao theo kiểu nhà sàn Bahnar, gầm sàn cao 2 m để tránh ẩm và mối; trần gỗ xà ghép theo kiểu rông Bahnar; cửa sổ kính màu nhập từ Pháp.

Khác biệt nổi bật so với các nhà thờ thuộc địa cùng thời là vật liệu: toàn bộ kết cấu chính từ gỗ cà chít (Shorea cochinchinensis) - loài gỗ nội Tây Nguyên, chịu mưa và mối ăn rất tốt. Không có một chiếc đinh sắt nào trong kết cấu chính - các mối ghép đều dùng mộng gỗ, theo kỹ thuật mộc truyền thống. Đây là lý do nhà thờ tồn tại được hơn 100 năm mà không cần đại tu lớn, chỉ thay một số tấm gỗ mái và vài chục bảng ván sàn vào các đợt tu sửa năm 1995 và 2018.

Đi lúc nào hợp

Nhà thờ mở cửa hằng ngày, miễn phí vào tham quan. Mùa thuận lợi nhất là tháng 11 đến tháng 4 - mùa khô Tây Nguyên Bắc, trời nắng dịu, dễ chụp ảnh kiến trúc. Tháng 5-10 mùa mưa, không khí ẩm, đôi khi mưa rào nhanh - mang theo ô khi đi.

Buổi sáng (8-10h) là khung đẹp nhất - ánh sáng mặt trời chiếu xiên qua cửa kính màu vào trong nhà thờ, tạo hiệu ứng sắc màu trên nền gỗ tối. Buổi chiều muộn (16-17h) cũng được - ánh nắng vàng làm nổi bật màu gỗ và tháp chuông. Tránh giờ trưa nắng gắt - khó chụp được ảnh đẹp cả ngoại thất và nội thất.

Chủ nhật và các ngày lễ Công giáo (Giáng Sinh, Phục Sinh) nhà thờ đông Phật tử Bahnar và các nhóm dân tộc Công giáo Tây Nguyên - có lễ Misa song ngữ Việt - Bahnar. Khách quốc tế quan tâm đa văn hóa có thể đến vào sáng chủ nhật (lễ 8h00) để xem cách Công giáo hội nhập văn hóa bản địa - các thầy giảng giáo bằng tiếng Bahnar, nhạc lễ có yếu tố cồng chiêng.

Trải nghiệm tại chỗ

Nhà thờ nằm ở số 13 đường Nguyễn Huệ, phường Thắng Lợi, thành phố Kon Tum, ngay trung tâm. Đường thuận tiện, gần như mọi taxi và xe ôm Kon Tum đều biết địa chỉ. Khuôn viên rộng khoảng 7.000 m², có sân trước rộng để chụp ảnh và sân sau với vườn cây cổ.

Lộ trình tham quan tiêu chuẩn rơi vào 1-1,5 giờ. Bắt đầu từ sân trước, đi vòng quanh ngoại thất ngắm hai tháp chuông và các chi tiết mộc gỗ, sau đó vào trong qua cửa chính. Bên trong, không gian được chia ba gian dọc theo kiểu Roman truyền thống - gian giữa cao nhất, hai gian bên thấp hơn. Trần gỗ ghép theo kiểu xà nhà sàn Bahnar, cao khoảng 12 m. Có 14 chặng đường thánh giá điêu khắc trên gỗ - đây là tác phẩm của các nghệ nhân Bahnar đầu thế kỷ 20, hình tượng Chúa và các thánh có nét mặt mang đặc trưng Tây Nguyên (không phải phong cách châu Âu).

Khu vực bàn thờ chính (cung thánh) có một chi tiết đáng chú ý: tượng Đức Mẹ Maria được tạc theo phong cách phụ nữ Bahnar - mặc váy thổ cẩm, búi tóc, đeo cườm. Đây là cách thừa sai MEP và họa sĩ bản địa hợp tác để hội nhập văn hóa - một điều hiếm thấy ở các nhà thờ thuộc địa cùng thời. Khách quốc tế thường dừng rất lâu ở chi tiết này. Phía sau cung thánh có khu mộ của các linh mục thừa sai từng phục vụ giáo xứ Kon Tum từ 1851 đến nay.

Mẹo thực tế trước khi đi

• Địa chỉ: Số 13 đường Nguyễn Huệ, phường Thắng Lợi, thành phố Kon Tum, tỉnh Kon Tum.
• Giờ mở cửa: 5h00-11h30 và 14h00-19h30 hằng ngày (giờ lễ và mở cửa tham quan).
• Vé tham quan: Miễn phí. Có thùng đóng góp tự nguyện tại cửa.
• Liên hệ: Đang cập nhật (giáo xứ Kon Tum có thông tin liên hệ trên cổng tỉnh).
• Nhóm trải nghiệm: Nhà thờ Công giáo, di sản kiến trúc thuộc địa, Pháp - Bahnar hỗn hợp, không gian tôn giáo đang hoạt động.

Lưu ý dễ bỏ sót: (1) trang phục nên kín đáo - không quần ngắn trên gối, không áo hở vai (đây là nhà thờ Công giáo hoạt động, không phải bảo tàng); (2) tắt điện thoại hoặc để chế độ im lặng trong nhà thờ; (3) không chụp ảnh trong giờ lễ Misa - tôn trọng giáo dân; (4) khu mộ phía sau cung thánh không phải nơi tham quan thoải mái - đứng từ xa và không vào sâu; (5) bãi giữ xe trên đường Nguyễn Huệ phía trước nhà thờ.

Tránh việc trả tiền cho "hướng dẫn viên" không thuộc giáo xứ - các thông tin trên bảng thuyết minh đặt trong khuôn viên đã đủ. Đoàn đông có thể liên hệ trước với cha sở qua văn phòng giáo xứ Kon Tum (số điện thoại có trên cổng tỉnh) để có người dẫn tham quan miễn phí.

Kết hợp lịch trình quanh đó

Nhà thờ gỗ Kon Tum hợp ghép với cụm di sản Công giáo Kon Tum: Tòa Giám Mục Kon Tum (cách 500 m) và Đại Chủng Viện Kon Tum (cách 1 km). Cụm này có thể đi bộ trong 2-3 giờ. Buổi chiều ghép thêm nhà rông Kon Klor (cách 4 km về phía đông, làng Bahnar truyền thống) hoặc bảo tàng Kon Tum - cho khung văn hóa Tây Nguyên Bắc đầy đủ.

Lịch 2 ngày Kon Tum có thể thêm các điểm phụ cận: thác Pa Sỹ (huyện Kon Plông, cách 50 km), khu sinh thái Măng Đen (cao nguyên Kon Plông, cách 60 km), hoặc Ngục Kon Tum (di tích chiến tranh). Pleiku cách 50 km về phía nam - tuyến Kon Tum - Pleiku có thể đi trong 1 ngày, hoặc tách 2 ngày để khám phá kỹ. Khách đi Tây Nguyên đầy đủ thường để Kon Tum làm điểm dừng cuối hoặc đầu, nối với Đà Nẵng phía đông qua đường 24.

Cách đi cho trọn nhịp hơn

Cách tiếp cận tốt nhất với nhà thờ gỗ Kon Tum không phải chỉ chụp vài tấm ảnh kiến trúc đẹp rồi đi - nó là không gian cho khách suy nghĩ về hiện tượng "Công giáo bản địa hóa" ở Tây Nguyên đầu thế kỷ 20. Đây là một trong số ít công trình tôn giáo thừa sai ở Việt Nam mà các yếu tố văn hóa bản địa (kiến trúc Bahnar, tượng Đức Mẹ mặc thổ cẩm, lễ Misa song ngữ) không bị xem là "lai căng" mà được trân trọng và giữ liền mạch hơn 100 năm. So với chùa Minh Thành Pleiku (Phật giáo hỗn hợp Đông Á), nhà thờ Kon Tum đại diện cho một cách hỗn hợp khác - giữa tôn giáo phương Tây và văn hóa bản địa.

Người đi theo gia đình nên cho trẻ em chuẩn bị tâm thế trước - đây là nhà thờ hoạt động chứ không phải bảo tàng. Trẻ em từ 8 tuổi trở lên có thể hiểu được câu chuyện kiến trúc Pháp - Bahnar nếu được giải thích trước. Người đi một mình hoặc cặp đôi có thể dành cả buổi sáng - dự lễ Misa, sau đó ngồi sân vườn cây cổ phía sau, đọc một chút lịch sử giáo xứ Kon Tum (có cuốn nhỏ bán tại phòng tiếp khách).

Một câu hỏi hay gặp: nhà thờ gỗ Kon Tum và nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình) - đi đâu trước nếu có cả hai trong lịch trình? Câu trả lời thực tế là hai nhà thờ thuộc hai dòng "Công giáo bản địa hóa" khác nhau. Phát Diệm hỗn hợp Công giáo - Phật giáo Việt Bắc Bộ, kiến trúc tam quan đình chùa. Kon Tum hỗn hợp Công giáo - Bahnar Tây Nguyên, kiến trúc Roman pha nhà sàn. Cả hai đều đáng đi và bổ sung nhau - cho khung nhìn đầy đủ về cách Công giáo nhập vào văn hóa Việt qua các dạng khác nhau. Đặt cạnh chùa Minh Thành Pleiku (Phật giáo hỗn hợp Đông Á đương đại), khách quốc tế có thể có một tuyến "kiến trúc tôn giáo hỗn hợp Tây Nguyên" đáng giá: Phật giáo đương đại Pleiku → Công giáo bản địa cổ điển Kon Tum.