Một sáng tháng Bảy ở Quảng Trị, đoàn xe đưa nhóm cựu binh Mỹ — phần lớn đã ngoài bảy mươi — dừng ở cổng làng Vĩnh Mốc. Họ không nói nhiều. Người hướng dẫn viên người Việt cũng không cần giải thích nhiều. Họ xuống địa đạo, đi ngang qua những căn buồng đào trong lòng đất đỏ, dừng lại lâu ở khu vực được ghi chú là nơi trẻ em được sinh ra trong những năm chiến tranh.

Cách đó hai trăm năm mươi km về phía nam, vào cùng buổi sáng, một chiếc xe buýt du lịch từ Sài Gòn dừng ở Củ Chi. Khoảng năm mươi khách quốc tế xuống xe — phần lớn là khách trẻ, gia đình, đoàn châu Á, châu Âu. Họ vào khu trưng bày, xem clip giới thiệu, rồi xếp hàng để bò qua một đoạn địa đạo đã được mở rộng cho khách Tây. Sau đó là khu bắn súng AK-47 — có giá theo viên đạn.

Hai khung cảnh, cùng là di tích chiến tranh Việt Nam, nhưng là hai trải nghiệm khác hẳn nhau. Củ Chi, Vĩnh Mốc, Khe Sanh — ba địa danh thường được gộp chung trong các bài giới thiệu "Vietnam War sites" — thực ra kể ba câu chuyện hoàn toàn khác. Chọn đúng nơi cho đúng người là việc cần làm trước khi đặt vé.

Củ Chi — du lịch hoá cao, tour ngày từ Sài Gòn

Địa đạo Củ Chi nằm cách trung tâm TP.HCM khoảng bảy mươi km về phía tây bắc, là hệ thống đường hầm đào trong lòng đất với tổng chiều dài được tham chiếu phổ biến khoảng hai trăm năm mươi km. Đây là hệ thống địa đạo quân sự lớn nhất Việt Nam còn giữ được, đào từ cuối thập niên 1940 và mở rộng mạnh nhất giai đoạn 1960-1975.

Khách quốc tế đến Củ Chi chủ yếu theo tour nửa ngày hoặc trọn ngày từ Sài Gòn. Hai khu mở cho khách: Bến Đình và Bến Dược. Bến Đình gần TP.HCM hơn, đông khách hơn, mức độ du lịch hoá cao hơn. Bến Dược xa hơn, có không gian khu tưởng niệm rộng và phần địa đạo bảo tồn nguyên bản hơn nhưng ít khách ghé.

Trải nghiệm chính tại Bến Đình: phim giới thiệu, đi bộ qua khu rừng có hố bẫy chông tái dựng, bò qua một đoạn địa đạo được mở rộng từ kích thước gốc (khoảng 60-70cm) lên đủ cho khách Tây có thể chui lọt, xem khu bếp Hoàng Cầm — kỹ thuật bếp giấu khói. Cuối tour có khu bắn súng AK-47 tính giá theo viên — chính phần này là điểm gây tranh cãi nhất với khách quốc tế. Một số khách thấy thú vị, một số khách thấy phần thương mại hoá đi quá xa so với tính chất tưởng niệm của di tích.

Củ Chi phù hợp với: gia đình có trẻ em, đoàn khách trẻ, khách đi Sài Gòn lần đầu muốn có một ngày khác với mua sắm và ăn uống. Không phù hợp với: cựu binh, khách lịch sử nghiêm túc tìm trải nghiệm tưởng niệm, khách muốn ở nguyên bản chiến tranh không qua dàn dựng.

Vĩnh Mốc — làng địa đạo nguyên bản

Vĩnh Mốc nằm ở huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, cách Đông Hà khoảng ba mươi km và cách vĩ tuyến 17 (cũ) — ranh giới chia cắt Việt Nam giai đoạn 1954-1975 — chỉ vài km. Khu vực này nằm trong vùng DMZ (Demilitarized Zone) cũ và là một trong những điểm bị bom Mỹ tập trung nhiều nhất trong toàn bộ chiến tranh Việt Nam.

Khác Củ Chi, Vĩnh Mốc không phải địa đạo quân sự, mà là làng địa đạo. Khoảng sáu trăm dân làng Vĩnh Mốc, không di tản, đã đào và sống trong hệ thống địa đạo dài gần hai cây số từ năm 1965 đến năm 1972. Bên trong có ba tầng, có giếng nước, có nhà hộ sinh — bảy mươi mốt đứa trẻ được sinh ra dưới lòng đất trong giai đoạn này. Không có khu bếp Hoàng Cầm vì là dân làng, không có súng để bắn cho khách.

Trải nghiệm Vĩnh Mốc trầm hơn, ít người hơn, ít dàn dựng hơn. Khách đi xuống địa đạo theo từng bậc, đèn vàng nhạt, không khí mát và ẩm, có vài hiện vật được trưng bày ngay tại vị trí cũ. Người hướng dẫn kể chuyện chậm, ít kịch tính, để khách tự cảm. Đối tượng khách chủ yếu là khách lịch sử serious, cựu binh Mỹ - Úc - Hàn, khách Pháp/Đức quan tâm sâu về chiến tranh thế kỷ 20, và một số đoàn nghiên cứu nhân học.

Vĩnh Mốc thường được kết hợp trong tour DMZ kéo dài một ngày từ Huế hoặc Đồng Hới, đi qua các điểm: cầu Hiền Lương (vĩ tuyến 17), sông Bến Hải, nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn, địa đạo Vĩnh Mốc, và có khi cả Khe Sanh. Đây là tour nặng cảm xúc, không phù hợp lịch trình gia đình có trẻ em hoặc khách chỉ muốn tham quan nhẹ.

Khe Sanh — căn cứ Mỹ và trận đánh 1968

Khe Sanh nằm ở huyện Hướng Hoá, tỉnh Quảng Trị, cách Đông Hà khoảng sáu mươi km về phía tây, gần biên giới Lào. Trong chiến tranh, đây là căn cứ hoả lực kết hợp sân bay của Thuỷ quân Lục chiến Mỹ, thiết lập từ giữa thập niên 1960 và trở thành điểm nóng trong giai đoạn 1968.

Trận Khe Sanh (Battle of Khe Sanh) kéo dài từ tháng 1 đến tháng 7 năm 1968, song song với chiến dịch Tết Mậu Thân. Đây là một trong những trận đánh được nhắc nhiều nhất trong lịch sử quân sự Mỹ ở Việt Nam — và cũng là một trong những trận có cách diễn giải phức tạp nhất về mặt chiến lược: bên Mỹ tuyên bố thắng lợi chiến thuật, bên Việt Nam tuyên bố thắng lợi chiến lược do thu hút lực lượng Mỹ khỏi các đô thị trong Tết Mậu Thân.

Di tích Khe Sanh hiện tại bao gồm: bảo tàng nhỏ, sân bay căn cứ cũ (nay là khu cỏ mọc với vài đường băng còn nhận diện được), một số máy bay trực thăng UH-1, máy bay vận tải C-130 và xe tăng được trưng bày ngoài trời. Khu vực bảo tàng có hiện vật quân phục, súng đạn, sa bàn và bản đồ. Một số cựu binh Mỹ về thăm Khe Sanh mỗi năm — đây là điểm hành hương cá nhân, không phải tour thương mại.

Khe Sanh phù hợp với: khách lịch sử quân sự, cựu binh Mỹ và gia đình họ, khách nghiên cứu chiến tranh Đông Dương. Không phù hợp với: khách không có nền tảng về cuộc chiến — vì không có đủ trải nghiệm dàn dựng để "hiểu nhanh", hầu hết phụ thuộc vào hướng dẫn viên hoặc đọc trước.

So sánh ba địa danh và cách chọn

Ba di tích có ba tone khác nhau: Củ Chi là tour, Vĩnh Mốc là bảo tàng sống, Khe Sanh là chiến trường mở. Tương ứng, ba đối tượng khách cũng khác.

Khách lần đầu đến Việt Nam, đi Sài Gòn 3-5 ngày: chọn Củ Chi. Đây là cách "chạm tay" vào chiều lịch sử của thành phố trong nửa ngày, không yêu cầu nền tảng. Nên đi Bến Dược hơn Bến Đình nếu muốn ít khách hơn.

Khách đi tour Bắc-Trung-Nam dài ngày, quan tâm lịch sử: chọn tour DMZ từ Huế hoặc Đồng Hới, đi Vĩnh Mốc + cầu Hiền Lương + có thể Khe Sanh trong một ngày. Cảm xúc trầm và sâu hơn nhiều so với Củ Chi.

Cựu binh Mỹ và gia đình, hoặc khách nghiên cứu: đi cả Khe Sanh và Vĩnh Mốc, dành ít nhất hai ngày ở Quảng Trị, có hướng dẫn viên am hiểu lịch sử quân sự. Một số công ty lữ hành chuyên ngành tại Huế và Đông Hà có thiết kế tour này.

Một lưu ý về tone và cách kể

Di tích chiến tranh Việt Nam là chủ đề nhạy cảm về tone. Cách giới thiệu cần trung tính, không sensational, không đưa quan điểm chính trị một chiều cho khách quốc tế. Củ Chi đôi khi rơi vào tone tuyên truyền trong phim giới thiệu — đây là điểm khách Tây hay nhắc trong review.

Vĩnh Mốc và Khe Sanh có tone trầm hơn và để hiện vật tự nói, phù hợp với khách lịch sử nghiêm túc. Khi giới thiệu di tích chiến tranh cho khách quốc tế, nên nhấn vào cuộc sống của con người — dân làng, lính, gia đình — thay vì khẩu hiệu thắng - thua. Đây là điểm các bảo tàng chiến tranh Việt Nam đang dần điều chỉnh trong thập niên gần đây.

Chiến tranh Việt Nam đã kết thúc nửa thế kỷ. Khách quốc tế đến nay không phải để nghe ai thắng ai thua. Họ đến để hiểu một sự kiện lớn của thế kỷ 20 đã xảy ra như thế nào, và những con người đã sống qua nó là ai. Củ Chi, Vĩnh Mốc, Khe Sanh — ba lát cắt khác nhau cho cùng một câu hỏi đó.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương tại Quảng Trị, Huế và TP.HCM muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.