Bảy giờ sáng ở làng Phong Nha, sương sông Son chưa tan hẳn. Vài chiếc thuyền gỗ neo dưới bến chuẩn bị nhận khách đi tour động Phong Nha truyền thống — ba mươi phút thuyền vào cửa hang, đi thuyền trong hang một đoạn, ra lại. Tour này đã chạy hơn hai mươi năm và là sản phẩm nhận diện đầu tiên của Phong Nha. Nhưng cách đó vài trăm mét, ở quán cà phê ven đường vào vườn quốc gia, một nhóm khách đang xem bản đồ tour 2-3 ngày — Tú Làn, sông Chày, làng Tân Hóa. Họ là khách lần hai.

Phong Nha có một đặc điểm hiếm gặp trong du lịch Việt Nam: khách lần hai khác hẳn khách lần đầu. Lần đầu, gần như ai cũng đi cùng combo — Phong Nha, Tiên Sơn, Thiên Đường, có thể thêm zipline sông Chày Hang Tối nếu đi mùa hè. Lần hai, bản đồ mở ra hẳn — hang Va, Tú Làn, làng Tân Hóa, đạp xe Bố Trạch, farmstay, và nếu sẵn ngân sách thì Sơn Đoòng. Vùng đệm vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng thật sự đủ rộng để giữ khách quay lại nhiều lần.

Sơn Đoòng vẫn là đỉnh, nhưng không phải lối vào duy nhất

Sơn Đoòng là hang lớn nhất thế giới và là sản phẩm điểm cao nhất của du lịch Quảng Bình. Một đơn vị khai thác duy nhất, giới hạn số khách mỗi năm, tour 4 ngày 3 đêm trong rừng và hang. Giá tour rất cao và lịch đặt thường phải tính trước nhiều tháng. Đây là một sản phẩm rất riêng, không scale được, và đơn vị khai thác cùng vườn quốc gia rõ ràng không muốn scale.

Vấn đề là khi Sơn Đoòng được PR mạnh trên truyền thông quốc tế từ 2014, hình ảnh này gần như trùm lên toàn bộ Phong Nha. Nhiều khách quốc tế hiểu Phong Nha bằng một câu: "nơi có Sơn Đoòng". Nhưng đa số trong số họ không bao giờ vào được Sơn Đoòng — vì giá, vì lịch, vì điều kiện thể lực.

Điều này tạo một khoảng trống lớn trong sản phẩm Phong Nha: nhóm khách "không Sơn Đoòng nhưng vẫn muốn hang sâu, rừng nhiều, trekking thật". Khoảng trống này được lấp dần bởi các tour cấp 2 và cấp 3 — chính là phần khách lần hai đang tìm.

Tú Làn — "Sơn Đoòng cấp hai" và phép thử bền vững nhất

Hệ thống hang Tú Làn nằm ở xã Tân Hóa, Minh Hóa — cách thị trấn Phong Nha khoảng 70km đi xe. Cụm này gồm hơn 10 hang động được khai thác du lịch ở nhiều cấp độ, từ tour 1 ngày dễ thở đến tour 4 ngày khó tương đương khám phá hang chuyên nghiệp. Đây là sản phẩm mà cùng một đơn vị khai thác Sơn Đoòng đang vận hành, với cùng triết lý: số khách giới hạn, đào tạo porter địa phương, chia doanh thu lại cho cộng đồng.

Điều thú vị nhất ở Tú Làn không phải hang — dù hang đẹp — mà là làng Tân Hóa. Tân Hóa nằm trong vùng trũng, mỗi năm ngập lụt vài lần. Người dân từng phải sống chung với nước, và trong khoảng mười năm qua, làng học cách chuyển nông nghiệp truyền thống sang du lịch trải nghiệm. Nhiều nhà có nhà nổi — kiểu nhà phao có thể nâng lên khi nước về — và mở cửa đón khách du lịch ở lại.

Trekking Tú Làn 2 ngày 1 đêm là sản phẩm điểm vào tốt nhất cho khách lần hai. Ngủ rừng một đêm, bơi hang một đoạn, ăn cùng porter một bữa cơm bản — đủ để cảm Phong Nha sâu hơn Tiên Sơn và Thiên Đường gấp nhiều lần, mà giá vẫn vừa.

Hang Va — phần ít người nói nhất

Hang Va nằm gần Sơn Đoòng, cùng tuyến trekking, và là sản phẩm tour 2 ngày 1 đêm dành cho khách muốn cảm hang lớn nhưng không đủ ngân sách cho Sơn Đoòng. Điểm độc đáo của hang Va là rừng thạch nhũ kiểu tower — những cột thạch nhũ mọc thẳng từ đáy hang lên, hình thành trong môi trường nước canxi cao, gần như không thấy ở các hang khác trong vùng.

Tour hang Va thường kết hợp cắm trại đêm trong hang Nước Nứt hoặc khu rừng gần đó. Số khách mỗi đợt nhỏ, dưới hai mươi. Trải nghiệm tương đối khắt khe về thể lực — phải lội hang đoạn ngập đến ngực, leo dây vài chỗ — nhưng không yêu cầu kỹ năng leo núi chuyên nghiệp.

Với khách quốc tế đi Việt Nam 3-4 tuần và đã đi qua Hạ Long, Hội An, Sa Pa, hang Va là một trải nghiệm rất khác biệt — một dạng du lịch mạo hiểm có tổ chức tốt mà ít quốc gia Đông Nam Á cung cấp được ở mức an toàn tương đương.

Sông Chày – hang Tối: lớp giải trí mạnh, cần đọc kỹ

Sông Chày – hang Tối là sản phẩm phổ thông nhất trong các điểm "không phải Tiên Sơn Thiên Đường". Tour ngày bao gồm: đi thuyền vào hang Tối, vào hang bằng kayak hoặc đi bộ, bơi trong hang, zipline qua sông Chày, tắm bùn khoáng nếu có tổ chức.

Khách Việt và khách quốc tế trẻ thường thích cụm này vì nó vui — bùn, nước, zipline, không khô khan. Phù hợp với nhóm bạn, gia đình có trẻ trên 10 tuổi. Cuối tuần và mùa hè đông; nên đến sớm hoặc chọn ngày trong tuần.

Nhưng đây là sản phẩm "giải trí có gốc hang", không phải sản phẩm khám phá. Khách lần hai chọn cụm này thường là khi đi cùng nhóm bạn năng động hoặc đi cùng trẻ em. Nếu mục tiêu là cảm hang động sâu, sông Chày không phải lựa chọn chính.

Làng Phong Nha, đạp xe Bố Trạch và lớp slow tourism

Một thay đổi đáng chú ý ở Phong Nha vài năm gần đây là sự phát triển của lớp slow tourism quanh làng Phong Nha và xã Sơn Trạch (thuộc huyện Bố Trạch, Quảng Bình). Trước đây, khách đến Phong Nha thường chỉ ngủ một đêm và rời đi sau khi xong tour hang. Hiện một số khách bắt đầu ở lại 3-5 đêm.

Lý do là lớp dịch vụ mới: nhà nghỉ kiểu farmstay với vườn rau, xe đạp cho khách mượn miễn phí; quán cà phê chuyên hạt Việt; quán bia thủ công nhỏ — Phong Nha có một thương hiệu bia địa phương được biết đến trong cộng đồng khách quốc tế đi Việt Nam; cộng đồng expat dẫn tour cá nhân hóa cho khách đi lẻ.

Đạp xe Bố Trạch quanh các con đường nhỏ qua đồng ruộng, sông Son, các xóm dọc đường vào vườn quốc gia là một trong những trải nghiệm dễ thương nhất ở miền Trung. Đường vắng, không khí trong, người dân quen với khách du lịch nhưng chưa quá thương mại hóa. Một chiều đạp xe 15-20km là đủ để cảm vùng nông thôn Quảng Bình theo cách không tour nào dạy được.

Chợ địa phương trong làng cũng đáng ghé — không phải chợ "đêm du lịch" mà là chợ truyền thống buổi sáng, có cá sông Son, rau vườn, bánh bột lọc, bánh khoái. Mua một ít bánh, ăn ngay tại quầy, rồi đi tiếp.

Mùa và cách tránh đụng lịch tour ngày

Mùa cao điểm hang động ở Phong Nha là mùa khô — tháng 1 đến tháng 8, đẹp nhất khoảng tháng 2 đến tháng 4 (mát, ít mưa, mực nước hang phù hợp). Tháng 9 đến tháng 11 là mùa mưa và lũ, nhiều tour hang sâu tạm ngưng, các điểm như Tú Làn hay hang Va đóng cửa khi lũ về.

Khách lần hai có lợi thế thời gian — không cần dồn vào hè. Đi tháng 2-3 hoặc tháng 4 đầu hè là tối ưu: thời tiết tốt, các tour mở đủ, đông vừa phải. Tránh dịp lễ 30/4-1/5 vì khách Việt đông và Phong Nha không có nhiều cơ sở lưu trú cao cấp để giảm áp lực ở các điểm ngày.

Cách bố trí trong ngày cũng giúp giảm va chạm với tour ngày. Đa số tour ngày từ Đồng Hới khởi hành 8-9 giờ sáng và đến điểm tham quan tầm 10-11 giờ. Khách lần hai ở lại Phong Nha có thể đi điểm sớm hơn (7 giờ sáng, đặc biệt với động Thiên Đường nếu đi lần nữa), hoặc đi điểm vào cuối chiều khi đoàn tour đã về.

Phong Nha không phải một sản phẩm mà là một vùng

Điểm khiến Phong Nha khác Hạ Long, khác Hội An, khác Sa Pa, là quy mô vùng. Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng rộng hơn 120.000 héc-ta, là khu di sản thiên nhiên thế giới UNESCO, có hệ hang động và rừng nhiệt đới còn nguyên ở mức hiếm gặp ở Đông Nam Á. Sản phẩm du lịch trải dọc từ thị trấn Phong Nha (huyện Bố Trạch) qua Sơn Trạch, qua xã Tân Hóa (huyện Minh Hóa), tới các bản người Vân Kiều, Bru – Vân Kiều ở vùng đệm.

Với quy mô đó, không ai "đi hết Phong Nha" trong một chuyến. Đây là vùng mà mỗi chuyến đi mới có thể mở một lớp khác. Lần một là Tiên Sơn và Thiên Đường. Lần hai là Tú Làn hoặc hang Va. Lần ba có thể là một tour rừng dài ngày, hoặc một tuần đạp xe và farmstay không vào hang.

Điều khách lần hai khám phá ra ở Phong Nha thường là: hang chỉ là một phần. Phần lớn hơn là rừng, là làng, là sông, là không khí một vùng nông thôn Quảng Bình ít bị du lịch hóa quá đà. Khi sản phẩm Sơn Đoòng đã chốt vị trí cao cấp, các sản phẩm cấp 2 và lớp slow tourism dưới đó mới là phần đang phát triển nhanh và bền nhất.

Một đêm thứ Bảy ở làng Phong Nha, vài quán bia thủ công vẫn mở đến 22-23 giờ. Khách Tây và khách Việt ngồi cùng bàn, kể chuyện hang vừa đi. Đường ngoài vườn quốc gia tối hẳn vì không nhiều đèn. Đây là một thị trấn nhỏ ở Quảng Bình — không lớn, không lộng lẫy, nhưng có một mạch riêng giữ chân khách quay lại.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương tại Phong Nha và Quảng Bình muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.