Sáu giờ sáng mùng 7 Tết, bến Đục đã chật người. Sương còn bám trên núi đá, đò gỗ xếp hàng dọc bờ suối Yến, tiếng loa phát lễ vọng từ ngoài bãi vào trong động. Đó là ngày khai hội chùa Hương — phát súng cho mùa lễ hội dài nhất trong năm của miền Bắc.

Từ mùng 6 Tết đến hết tháng 3 âm lịch, gần như tuần nào cũng có một lễ hội lớn nhỏ ở đồng bằng Bắc Bộ. Lim ở Bắc Ninh, Đền Hùng ở Phú Thọ, chùa Hương ở Hà Nội là ba cái tên được nhắc nhiều nhất, nhưng cũng là ba lễ hội bị chen lấn nhiều nhất nếu đi đúng ngày chính. Đi cuối mùa — cuối tháng 2 đến đầu tháng 3 âm — không khí trầm hơn, nghi thức vẫn còn, người đi lễ vẫn đủ để giữ độ linh, mà hàng quán, đò máy, dịch vụ trông xe đỡ hỗn loạn hẳn.

Hội Lim — sân quan họ giữa đồi cọ

Hội Lim diễn ra trên đồi Lim, huyện Tiên Du, Bắc Ninh, vào khoảng giữa tháng Giêng âm. Ngày chính hội là 13 tháng Giêng, nhưng các canh hát quan họ đã bắt đầu từ trước đó vài hôm và kéo dài thêm vài ngày. Bốn mươi chín làng quan họ gốc của Bắc Ninh - Bắc Giang gửi liền anh, liền chị về Lim để hát đối, hát canh, hát thuyền.

Khách lần đầu thường được dẫn lên đỉnh đồi xem hát hội — sân khấu dựng tạm, loa lớn, đông người. Đây là phần dễ tiếp cận nhất nhưng cũng dễ thất vọng nhất: âm thanh không rõ, người chen vào chụp ảnh, có lúc tiếng micro lấn cả tiếng hát.

Phần đáng xem hơn nằm dưới chân đồi và trong các nhà chứa quan họ — nơi liền anh liền chị mời nhau hát trong không gian nhỏ, không micro, không loa. Đối ca chậm, có chè xanh, có trầu cánh phượng. Khách quốc tế đôi khi không hiểu lời, nhưng dễ bị giữ chân bởi tiết tấu và cách hai nhóm hát đối luân phiên — như một cuộc đối thoại có nhịp.

Dân ca quan họ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại từ năm 2009. Tấm vé danh hiệu đó kéo theo hệ quả kép: quan họ được đầu tư bảo tồn, nhưng cũng dễ bị sân khấu hóa cho khách. Người đi Lim lần thứ hai trở đi thường chọn lảng khỏi sân khấu chính, đi sâu vào các làng Diềm, Bịu, Lũng Giang, nơi quan họ còn được giữ gần với bản gốc hơn.

Đền Hùng — giỗ Tổ và hai trục lễ hội

Đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh, thuộc thành phố Việt Trì, Phú Thọ, cách Hà Nội khoảng 90 km. Giỗ Tổ Hùng Vương rơi vào mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm — gần như là điểm chốt của mùa lễ hội miền Bắc. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh năm 2012, nâng giỗ Tổ từ một lễ hội vùng trở thành nghi lễ quốc gia.

Lễ hội Đền Hùng có hai phần: phần lễ với lễ rước kiệu, dâng hương từ các xã quanh chân núi lên đền Hạ, đền Trung, đền Thượng; và phần hội với các trò chơi dân gian, hội thi gói bánh chưng - giã bánh giầy, biểu diễn hát xoan — một loại hình diễn xướng cổ của Phú Thọ cũng đã được UNESCO ghi danh.

Ngày 9 và mùng 10 tháng 3 âm là hai ngày đông nhất. Khu đền Hùng đón lượng khách lớn từ khắp các tỉnh, lối lên đền Thượng có lúc phải đi từng đoạn ngắn rồi dừng. Người đi giỗ Tổ thường không phải khách du lịch thuần túy — họ đi vì gốc gác, vì tín ngưỡng, vì cảm giác đứng giữa hàng vạn người cùng hướng về một điểm.

Nếu mục tiêu là hiểu không gian Đền Hùng mà không bị xô đẩy, có thể đi vào các ngày trong tuần trước giỗ Tổ khoảng 7-10 hôm. Phần lễ chính chưa diễn ra, nhưng các đền, bảo tàng Hùng Vương và làng Hùng Lô — làng cổ còn giữ nhà gỗ và nghề làm bánh chưng truyền thống — đều mở cửa và dễ tiếp cận.

Chùa Hương — đò, suối Yến và động Hương Tích

Lễ hội chùa Hương khai hội mùng 6 tháng Giêng âm và kéo dài đến hết tháng 3 âm, là lễ hội dài nhất trong ba lễ kể trên. Khu danh thắng Hương Sơn nằm ở huyện Mỹ Đức, Hà Nội, cách trung tâm khoảng 60 km về phía nam.

Lối đi quen thuộc: ô tô tới bến Đục, xuống đò máy hoặc đò gỗ chèo tay đi dọc suối Yến khoảng một tiếng, lên Thiên Trù, từ Thiên Trù đi bộ hoặc đi cáp treo lên động Hương Tích — nơi được mệnh danh "Nam thiên đệ nhất động". Đường lên động dốc, nhiều bậc đá, đông người vào ngày chính hội.

Cao điểm thường rơi vào hai tuần đầu tháng Giêng âm và rằm tháng Giêng. Lúc này suối Yến đôi khi ùn đò, đường vào Thiên Trù tắc, hàng quán hai bên đường mọc dày — nhiều quán treo thịt thú rừng hoặc tên gọi gợi hình ảnh đó, dù phần lớn là thịt nuôi. Đây là phần bị phê bình nhiều nhất ở chùa Hương — không phải tự thân ngôi chùa, mà là tầng dịch vụ ăn theo.

Đi cuối tháng 2 hoặc đầu tháng 3 âm, suối Yến vắng hơn, đò có thể chèo chậm, có lúc nghe được tiếng mái chèo khua nước. Cáp treo ít phải xếp hàng. Động Hương Tích vẫn linh, vẫn khói hương dày, nhưng đứng được lâu hơn để nhìn các nhũ đá có hình "đụn gạo, đụn tiền, cây vàng, cây bạc". Khách lần đầu nên đi vào ngày trong tuần và xuất phát sớm — 6-7 giờ sáng đã có mặt ở bến Đục là hợp lý.

Đi đúng mùa, đi đúng cách

Ba lễ hội này chia thành ba trục thời gian khác nhau trong cùng mùa Xuân: chùa Hương từ mùng 6 Tết, hội Lim giữa tháng Giêng âm, Đền Hùng đầu tháng 3 âm. Khách Việt nội địa hay đi cả ba theo dạng "ba điểm tâm linh đầu năm", nhưng nếu xếp lịch hợp lý, không cần dồn vào một chuyến.

Một số nguyên tắc thực dụng. Tránh ngày chính hội nếu không phải dân nghiên cứu nghi lễ hoặc người đi vì lý do tâm linh đặc biệt. Mặc gọn, đi giày bệt, mang nước, không mang đồ trang sức nổi. Không đốt vàng mã quá tay — nhiều khu di tích đã có quy định hạn chế. Không mua đồ "lộc" tại các bàn dán nhãn "đắc lễ, đắc tài" — phần lớn là dịch vụ thương mại đeo bám.

Với khách quốc tế, ba lễ hội này khó là điểm đến chính nếu không có dẫn dắt. Phần lễ nặng nghi thức và lời, phần hội đông và ồn. Nhưng nếu đi cùng người Việt am hiểu — hoặc đi cuối mùa khi không khí dịu lại — quan họ ở Lim, hát xoan ở Hùng, đò suối Yến ở chùa Hương đều là những lát cắt văn hóa khó tìm ở nơi khác.

Lễ hội cũ trong nhịp du lịch mới

Mùa lễ hội miền Bắc đang phải cân giữa hai sức ép. Một bên là nhu cầu bảo tồn — giữ nghi thức gốc, giữ không gian linh thiêng, giữ chất lượng nghệ thuật của quan họ, hát xoan, hầu đồng. Một bên là sức ép du lịch — số khách tăng, dịch vụ ăn theo nở nhanh, hàng quán lấn vào sân lễ, mê tín thái quá biến thành nguồn thu.

Những cải thiện gần đây có thể thấy: quy định về thịt thú rừng, kiểm soát hàng rong, hạn chế đốt vàng mã, sắp xếp lại bến đò, đưa thẻ vé điện tử ở một số khu. Nhưng phần lõi vẫn phụ thuộc vào ý thức người đi lễ và năng lực điều hành của địa phương trong vài tuần cao điểm.

Lễ hội Lim, Đền Hùng và chùa Hương không chỉ là điểm đến đầu năm. Chúng là ba cách miền Bắc giữ lại ký ức về tổ tiên, về làng, về một nền văn hóa nông nghiệp đã dịch chuyển nhiều thập niên. Mỗi lần khách đi lễ, dù vô tình hay cố ý, đều đang tham gia vào việc giữ — hoặc làm lệch — phần ký ức đó.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.