Sáu giờ sáng, cảng Sa Kỳ đông kín. Ba lô, thùng xốp, túi tỏi, can dầu, vài thợ thuyền hút thuốc trên bến. Tàu cao tốc kéo còi, mặt biển còn sương, đảo Lý Sơn nằm ngoài kia khoảng mười lăm hải lý. Phần lớn khách trên tàu là người Việt, nhiều người Quảng Ngãi đi về quê hoặc tiếp tế cho gia đình ngoài đảo. Một số ít khách quốc tế, gần như luôn đi theo nhóm nhỏ với hướng dẫn riêng.

Khoảng một giờ sau, ba ngọn núi cổ dần hiện rõ. Lý Sơn không phải hòn đảo gây choáng ngợp về kích thước. Nó nhỏ, hai xã, dân số khoảng hơn hai mươi nghìn, đi xe máy quanh đảo lớn mất chưa đến nửa ngày. Nhưng địa chất, sản vật và lịch sử của đảo này dày hơn rất nhiều so với diện tích thực.

Ba miệng núi lửa cổ và một đảo có hình rất khác

Lý Sơn được tạo thành từ hoạt động núi lửa cách đây hàng triệu năm. Ba ngọn núi cổ - Thới Lới, Giếng Tiền, và một ngọn nhỏ hơn ở khu vực phía Tây - cho đảo dáng đặc trưng: nhô cao giữa biển, vách đá đen, đất bazan đỏ. Thới Lới cao nhất, có hồ nước ngọt trên đỉnh, là điểm chụp ảnh quen thuộc với toàn cảnh đảo lớn nhìn từ trên cao. Giếng Tiền là miệng núi lửa bị bào mòn còn lại dạng lòng chảo, đất ở đây pha tro núi lửa - nền cho cây tỏi nổi tiếng.

Dọc bờ biển có vài cấu trúc địa chất hiếm gặp ở miền Trung. Hang Câu là vách đá đen bị sóng đục tạo thành mái vòm và bãi cát nhỏ phía dưới, ánh sáng buổi sáng vào hang rất rõ. Cổng Tò Vò là một khối đá hình vòm đứng giữa bãi đá ngầm, tạo bởi nham thạch nguội nhanh khi gặp nước biển, là khung hình kinh điển của đảo. Chùa Đục - chùa nằm trong hang đá ở Giếng Tiền, không phải kiểu chùa đồng bằng, có cảm giác đi vào lòng núi.

Địa chất là phần độc nhất của Lý Sơn so với mọi đảo khác ở Việt Nam. Không có Phú Quốc, Côn Đảo, hay Cù Lao Chàm có dạng núi lửa rõ ràng như vậy.

Tỏi cô đơn và một nông nghiệp đảo bị tỏi định nghĩa

Mọi khách đến Lý Sơn đều nghe nói về tỏi. Đặc sản phổ biến nhất là tỏi cô đơn - tỏi chỉ một tép tròn, cay nồng, vỏ mỏng - được cho là sản phẩm của giống tỏi địa phương trồng trên đất bazan trộn cát biển. Cách trồng đặc trưng của đảo: phủ một lớp cát san hô trắng dày trên ruộng, vừa giữ ẩm vừa cấp khoáng. Đi quanh đảo, các thửa tỏi trắng xoá cát hiện rõ giữa nền đất đỏ - khung hình mà rất ít vùng nông nghiệp khác ở Việt Nam có.

Tỏi Lý Sơn không chỉ là quà. Nó là nông nghiệp chính của đảo cùng với hành tím và đánh bắt hải sản. Nhiều hộ vẫn sống chính bằng vài luống tỏi và hành. Tỏi cô đơn đắt hơn tỏi nhiều tép thường vài lần, đặc biệt loại đóng gói có xác nhận xuất xứ. Đảo cũng đối mặt với vấn đề thật: cát biển dùng để phủ ruộng đang khan hiếm, nhiều hộ chuyển sang phương án thay thế, ảnh hưởng đến cấu trúc đất và hương vị tỏi truyền thống. Đây là câu chuyện đáng kể hơn nhiều so với mức quan tâm hiện tại của khách du lịch.

Với khách đi đảo, một buổi sáng đi giữa ruộng tỏi cho hiểu Lý Sơn hơn nửa ngày check-in các điểm chụp ảnh.

Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa - lớp lịch sử ít được kể đủ

Điểm hiếm có của Lý Sơn là nghi lễ truyền thống gắn trực tiếp với lịch sử bảo vệ chủ quyền biển đảo. Lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa - được tổ chức tại Âm Linh tự và các tộc họ tiền hiền trên đảo - tưởng niệm các đội Hoàng Sa, Bắc Hải đi ra Hoàng Sa và Trường Sa thời chúa Nguyễn và triều Nguyễn để khẳng định chủ quyền, khai thác sản vật và đánh dấu mốc trên các đảo. Nghi lễ có rước, tế, và thả thuyền giấy mô phỏng những chuyến đi không hẹn ngày về.

Với khách Việt, đây là điểm chạm hiếm hoi giữa du lịch và ký ức chủ quyền. Lễ không phải show cho khách - nó vẫn là sinh hoạt thật của các tộc họ trên đảo, thường vào tháng 2 và 3 âm lịch. Khách đến đảo ngoài thời gian lễ vẫn có thể thăm Âm Linh tự, đình làng An Vĩnh, đình làng An Hải, các bảo tàng Hoàng Sa - nơi lưu giữ tài liệu, hiện vật về các đội Hoàng Sa.

Lý Sơn vì vậy không chỉ là điểm chụp ảnh núi lửa và mua tỏi. Nó là một mảnh ký ức lịch sử biển còn sống.

Đảo Bé - phần ít chạm hơn của Lý Sơn

Ngoài đảo lớn còn có đảo Bé, tên hành chính là An Bình, cách đảo lớn khoảng 15 phút canô. Đảo Bé nhỏ hơn nhiều, dân ít, không có khách sạn lớn, chỉ vài homestay đơn sơ. Bãi tắm Bãi Sau cát trắng, nước trong, là một trong những bãi đẹp giữ được sự nguyên bản nhất ở vùng biển miền Trung. Đi xe điện hoặc đi bộ một vòng đảo Bé mất khoảng nửa ngày.

Khách thường đi đảo Bé trong ngày - sáng đi, chiều về - và đó là cách hợp lý với đa số. Khách muốn yên hơn có thể ngủ một đêm homestay, nhưng cần chuẩn bị tinh thần dịch vụ rất giản. Đảo Bé là đảo mà việc 'không có gì để làm' chính là sản phẩm.

So sánh hai đảo: đảo lớn có núi lửa, di tích, ruộng tỏi và dịch vụ; đảo Bé có biển, cát, vài bãi đá, và sự vắng vẻ. Đa số khách đi cả hai chỉ trong 2 - 3 ngày.

Mùa, cách đi và những gì Lý Sơn nên giữ

Mùa biển êm ở Lý Sơn rơi vào khoảng tháng 4 đến tháng 8, đúng vào mùa du lịch hè nội địa. Từ tháng 10 đến tháng 1 âm lịch, gió đông bắc mạnh, biển động, tàu nghỉ chạy không hẹn trước. Nhiều khách lỡ chuyến phải kẹt lại đảo hoặc đợi ngày khác - đây là rủi ro thật khi đi vào mùa thấp điểm. Trước khi đặt vé tàu, kiểm tra dự báo và lịch tàu của cảng vụ là bước không thể bỏ qua.

Cách đi tiêu chuẩn: bay đến Chu Lai hoặc Đà Nẵng, di chuyển về cảng Sa Kỳ ở Quảng Ngãi (khoảng cách Chu Lai - Sa Kỳ ngắn hơn Đà Nẵng - Sa Kỳ), đi tàu cao tốc ra Lý Sơn. Trên đảo thuê xe máy là phổ biến nhất, có dịch vụ xe điện cho khách không lái xe máy. Lưu trú: chủ yếu homestay và nhà nghỉ địa phương, vài khách sạn vừa, không có resort 5 sao. Ăn uống: hải sản, gỏi tỏi, gỏi rong biển, các quán bình dân quanh cảng Lý Sơn và khu trung tâm xã An Vĩnh.

Lý Sơn đang ở giai đoạn dễ tổn thương. Lượng khách tăng làm tăng áp lực rác, nước ngọt, đất nông nghiệp. Việc đảo giữ được nguyên bản phụ thuộc rất nhiều vào việc địa phương kiểm soát xây dựng, bảo vệ ruộng tỏi, và giữ các điểm địa chất tự nhiên không bị bê tông hoá quanh viền đá. Khách đến đảo có thể đóng góp nhỏ bằng cách không mang theo nước đóng chai một lần, không leo lên các vách đá nhạy cảm, không lấy san hô hoặc đá đen làm kỷ niệm.

Một đảo nhỏ giữa biển Đông, ba miệng núi lửa, một loài tỏi, một nghi lễ lính Hoàng Sa - vài thứ Lý Sơn có không thay thế được. Giữ chúng cho thế hệ sau là lý do đủ để đến và đi đúng cách.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương tại Quảng Ngãi và Lý Sơn muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.