Tối thứ Bảy, một con đường mới được cấm xe ở quận trung tâm. Hai dải dây hoặc rào chắn ở hai đầu. Vài chục người đi bộ dọc giữa, chủ yếu nhìn điện thoại. Hai bên vỉa hè vẫn là cửa hàng đóng cửa hoặc nhà dân. Không có chỗ ngồi, không có sạp ăn, không có nhạc. Đường rộng nhưng trống. Đây là phiên bản phổ biến của nhiều phố đi bộ Việt Nam — đông trên giấy, nhạt khi đứng giữa.

Kể từ khi hồ Gươm thí điểm phố đi bộ năm 2016, mô hình này đã được nhân rộng tới hầu hết đô thị lớn. Nguyễn Huệ ở TP.HCM đi trước hồ Gươm một năm. Bạch Đằng Đà Nẵng theo sau. Huế có vài tuyến phố đi bộ quanh khu Đại Nội và bờ nam sông Hương. An Thượng Đà Nẵng, An Hội Cần Thơ, một số tuyến phố cổ Hội An. Mỗi nơi đều có lễ khai trương. Vài nơi đông. Vài nơi không.

Câu hỏi không phải là Việt Nam có cần thêm phố đi bộ hay không — gần như chắc chắn là cần. Câu hỏi là: vì sao có nơi sống và có nơi chỉ là một đoạn đường nhựa cấm xe?

Hồ Gươm — phiên bản thành công gần nhất

Phố đi bộ hồ Gươm hoạt động cuối tuần từ tối thứ Sáu đến chủ nhật, trải dài quanh hồ và kết nối với một số tuyến phố cổ. Nó là phố đi bộ hiếm hoi ở Việt Nam đủ đông để cảm giác như sự kiện đường phố mỗi cuối tuần, không phải một con đường được dán nhãn.

Hai yếu tố quyết định. Thứ nhất, kết nối. Khu phố đi bộ không tự đứng một mình — nó nối với hệ phố cổ, đền Ngọc Sơn, các quán cà phê, hàng ăn, rạp tháp Hoà Phong. Khách đi bộ có lý do đi từ điểm này sang điểm kia. Thứ hai, nội dung. Cuối tuần có dance đường phố, nhạc sống nhỏ, vẽ chân dung, đu dây, biểu diễn xiếc rong. Không phải tất cả đều chất lượng, nhưng cộng lại tạo nhịp.

Lớp dân địa phương cũng là một yếu tố. Hồ Gươm có người Hà Nội đi bộ thật, không chỉ khách du lịch. Cảnh người già tập thể dục, gia đình dắt trẻ con, nhóm sinh viên tụ tập, người trẻ chơi nhạc đường phố — tất cả tạo nên cảm giác công viên thành phố hơn là một con phố thương mại.

Nguyễn Huệ — selfie corridor, không hẳn phố đi bộ

Nguyễn Huệ ở TP.HCM khai trương dạng quảng trường-đi-bộ năm 2015, là một trong những không gian công cộng đô thị tốt nhất Việt Nam về thiết kế — rộng, thoáng, có vòi phun, ghế băng, đèn ban đêm.

Nhưng về chức năng phố đi bộ, Nguyễn Huệ chủ yếu hoạt động như một quảng trường chụp ảnh. Khách đến, đi bộ vài trăm mét, chụp với toà nhà UBND, nhìn vòi phun, mua trà sữa hoặc cà phê tại các quán đầu đường, rồi rời đi. Không có nhịp dài. Không có nội dung thường trực — trừ những dịp lễ lớn khi thành phố tổ chức sự kiện chính thức.

Lý do không phải vì người Sài Gòn không thích đi bộ. Lý do là Nguyễn Huệ thiếu nội dung diễn ra liên tục. Khu vực hai bên đường có vài quán cà phê và nhà hàng, nhưng không đủ đông để tạo cảm giác phố sống. Lề đường rộng nhưng phần lớn vẫn là không gian đi qua, không phải không gian ở lại.

Bạch Đằng, An Thượng, An Hội — phố đi bộ dài hơi ngắn

Bạch Đằng Đà Nẵng chạy dọc sông Hàn. Cảnh quan đẹp, vỉa hè rộng, có cầu Rồng làm điểm nhấn cuối tuần. Nhưng buổi tối thường ngày, ngoài người đi bộ tự nhiên ven sông, gần như không có hoạt động đặc biệt. Chỉ vào dịp pháo hoa hoặc lễ hội, không gian này mới chuyển sang chế độ phố đi bộ thực sự.

An Thượng Đà Nẵng khai trương như phố đi bộ kết hợp chợ đêm ở khu Mỹ An. Ưu điểm: gần biển, gần khu khách Tây trú đông, có sẵn hệ quán xá taproom và pub. Nhược điểm: chợ đêm phụ thuộc lịch và mùa. Mùa thấp điểm, các sạp ăn không bày đủ; cuối tuần đông nhưng tối thứ Hai có thể vắng đáng kể.

An Hội ở Cần Thơ là một thí nghiệm thú vị — cầu đi bộ qua sông Cần Thơ kết nối với khu chợ đêm và bến Ninh Kiều. Khi vận hành đúng nhịp, đây là một trong những không gian công cộng đêm dễ chịu của miền Tây. Khi không có sự kiện, nó vẫn chỉ là cây cầu.

Vấn đề chung của ba địa điểm này: cấm xe không đủ để tạo phố đi bộ. Cần có chương trình thường trực — vendor, biểu diễn, ánh sáng, ghế ngồi, hoạt động cho cả gia đình — để phố sống mỗi tối, không chỉ trong dịp lễ.

Bốn yếu tố làm phố đi bộ "hay"

Quan sát các phố đi bộ thành công trong khu vực — Asakusa ở Tokyo, Insadong ở Seoul, Lan Kwai Fong ở Hong Kong — cho thấy vài điểm chung mà phố đi bộ Việt Nam có thể học.

Mật độ nhỏ, không cố làm dài

Một phố đi bộ hay thường dài 400-800 mét, không phải hai-ba kilomet. Khoảng cách ngắn tạo cảm giác đầy người, dễ tạo điểm tụ. Phố dài quá dễ lỗ thủng — đoạn đầu đông, đoạn cuối trống. Hồ Gươm có cấu trúc vòng quanh hồ, không phải đường thẳng dài, nên mật độ phân bố tốt hơn.

Mix-use thật, không chỉ vài quán cà phê

Một phố đi bộ sống cần hỗn hợp chức năng: ăn, uống, mua, xem, ngồi, nghe nhạc. Nếu chỉ có cà phê và nhà hàng nhìn ra, không đủ. Cần thêm vendor di động — đồ ăn vặt, nghệ nhân thủ công, người chơi nhạc rong. Phố đi bộ Việt Nam thường vướng quy định về vendor đường phố, dẫn đến không gian sạch nhưng trống.

Ánh sáng và ghế ngồi

Điểm đơn giản nhất nhưng hay bị bỏ qua. Ánh sáng đủ cao để cảm giác an toàn, đủ thấp để không khí ban đêm. Ghế ngồi rải đều — không chỉ ghế công viên xa, mà ghế nhỏ rải dọc phố. Nguyễn Huệ làm điểm này khá tốt. Nhiều phố đi bộ địa phương không có ghế ngồi nào, khách chỉ đứng hoặc đi qua.

Sự kiện thường trực, không chỉ lễ

Một phố đi bộ sống cần lịch sự kiện hằng tuần — không cần lớn, có thể chỉ là band nhạc quartet thứ Bảy, lớp dance dance đường phố chủ nhật, chợ phiên thủ công cuối tháng. Lễ lớn thu hút đông trong một dịp; sự kiện nhỏ thường xuyên giữ phố sống cả năm.

Câu hỏi với chính sách phố đi bộ

Có một xu hướng đáng chú ý — các tỉnh thành đua nhau khai trương phố đi bộ như một biểu tượng đô thị du lịch, mà ít khi đo lường xem phố đó có thực sự sống sau giai đoạn khai trương hay không. Một số phố đi bộ ở các tỉnh được khai trương rầm rộ rồi dần lụi, đến mức chính quyền âm thầm cho xe vào lại buổi tối hoặc thu hẹp phạm vi.

Vấn đề có hai mặt. Một là kỳ vọng — chính quyền địa phương thường nghĩ rằng chỉ cần cấm xe và lắp đèn là sẽ có khách. Hai là nguồn lực vận hành — chương trình thường trực cần ngân sách hằng tuần, không phải kinh phí một lần khai trương.

Phố đi bộ Việt Nam đã qua giai đoạn thí điểm. Giai đoạn tiếp theo cần ít phố hơn, sâu hơn — chọn các tuyến có tiềm năng kết nối, đầu tư đủ nội dung, giao quyền cho cộng đồng vendor và nghệ sĩ tham gia, đo lường bằng số người ở lại chứ không phải số người đi qua. Một tuyến phố đi bộ thành công thật còn giá trị hơn năm tuyến cấm xe lèo tèo.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.