Năm rưỡi sáng Chủ nhật, phố cổ Đồng Văn còn lạnh khô. Khói bếp từ vài quán cà phê đầu phố lên thẳng vì gió chưa nổi. Một, hai phụ nữ H'Mông đã ngồi bên thềm với gùi rau, chờ chợ mở. Trên trục du lịch Hà Giang Loop, đoạn Đồng Văn thường bị xếp vào ô "ngủ một đêm để mai chạy tiếp Mã Pí Lèng". Đó là một cách đi. Nhưng phố cổ và chợ phiên mới là lớp Hà Giang ít người chịu dừng lại đủ lâu để nhìn.

Khách quốc tế đi Loop xe máy thường mê đèo. Khách Việt nội địa hay đi theo đoàn, dừng chụp ảnh ở các điểm mặc định: cột cờ Lũng Cú, Mã Pí Lèng, dốc Thẩm Mã. Phố cổ Đồng Văn và chuỗi chợ phiên xung quanh nằm ngoài checklist đó, nhưng lại giữ phần biên giới rõ nhất — văn hoá pha trộn, nhịp sống chậm, và một bản đồ dân tộc đặc hơn bất cứ chợ phiên nào ở Sa Pa hoặc Bắc Hà.

Phố cổ Đồng Văn — nhà trình tường, mái âm dương và một thị trấn biên giới

Phố cổ Đồng Văn nằm gọn trong vài con phố nhỏ ở trung tâm thị trấn Đồng Văn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang. Lõi phố là chừng vài chục ngôi nhà trình tường cổ — tường đất nện, mái ngói âm dương, cửa gỗ. Một số nhà có niên đại đầu thế kỷ 20, gắn với cộng đồng người Tày, Hoa, H'Mông sinh sống ở thị trấn từ thời còn là điểm trung chuyển buôn bán biên giới Việt - Trung.

Thị trấn từng là một thị tứ nhỏ trên trục giao thương hàng hoá ngang biên. Người Hoa Quảng Đông từng có cơ sở buôn ở đây. Người Tày sống lâu đời, người H'Mông từ các xã quanh xuống chợ. Khi Đồng Văn thành điểm du lịch của Công viên Địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá (công nhận năm 2010), phố cổ được trùng tu phần lớn. Một số nhà giữ kết cấu gốc, một số chuyển công năng thành quán cà phê, homestay, cửa hàng đồ thổ cẩm.

Ở trung tâm phố cổ có chợ Đồng Văn — chợ chính của huyện, họp lớn nhất vào Chủ nhật. Phần còn lại trong tuần, khu này tương đối yên: vài quán cà phê mở từ sáng, dăm gánh hàng bán bánh tam giác mạch và đậu phụ rán. Đêm Đồng Văn không có nightlife theo nghĩa đô thị; sau 22h, phố cổ trở về với mùi củi và tiếng chó. Đó cũng là phần khách quốc tế ở lâu rất thích.

Bốn chợ phiên, bốn cách đọc Hà Giang

Chợ phiên Hà Giang khác chợ Bắc Hà (Lào Cai) ở vài điểm dễ nhận. Bắc Hà to, đông khách du lịch, dễ tiếp cận từ Sa Pa và Lào Cai. Hà Giang xa hơn, gần biên giới hơn, phần lớn người đi chợ là dân bản đi mua bán thật, du khách là phụ. Chợ ở Hà Giang chia thành bốn cụm dễ ghi nhớ.

Chợ Đồng Văn họp Chủ nhật ở phố cổ, là chợ lớn nhất khu vực. Người H'Mông từ Lũng Cú, Sủng Là, Lũng Táo xuống bán váy thêu, rau cải, ngô. Người Tày bán đồ kim khí, vải vóc. Người Hoa mở quầy phở chua, thắng cố. Khoảng 6h-9h là lúc chợ đông nhất; sau 11h, chợ tan dần.

Chợ Lùng Phìn ở xã Lùng Phìn (huyện Đồng Văn) họp theo lịch can chi — sáu ngày một phiên, rơi vào ngày Dần và Thân theo lịch âm. Khách Việt đi Loop hay bỏ qua vì không trúng Chủ nhật, nhưng dân du lịch dài ngày thì cố sắp lịch để có một phiên Lùng Phìn. Chợ này nhỏ hơn Đồng Văn, ít hàng quán phục vụ khách, đậm chất chợ vùng cao.

Chợ Mèo Vạc họp Chủ nhật ở thị trấn Mèo Vạc, cách Đồng Văn khoảng 22 km qua đèo Mã Pí Lèng. Chợ Mèo Vạc nổi tiếng với khu bò: người H'Mông dắt bò lên chợ bán, có cả người Trung Quốc qua biên giới mua. Khu thực phẩm có thắng cố nồi lớn, rượu ngô, mèn mén. Khách đi tour ngắn 3N2Đ thường chọn Mèo Vạc thay Đồng Văn nếu lịch Chủ nhật.

Chợ Quản Bạ ở huyện Quản Bạ cũng họp Chủ nhật, nằm gần cửa ngõ vào cao nguyên đá. Đây là chợ đầu tiên khách Loop bắt gặp nếu đi từ TP. Hà Giang lên. Quản Bạ mang nét chuyển tiếp giữa vùng thấp và cao nguyên đá; người Mông Trắng, Mông Hoa, Dao, Bố Y đều có mặt.

Đi đủ bốn chợ trong một chuyến cần thiết kế lịch khôn ngoan, vì chỉ có Lùng Phìn lệch ngày. Phần lớn khách dồn Đồng Văn hoặc Mèo Vạc; rất ít người dừng Quản Bạ và Lùng Phìn đủ lâu.

Lô Lô, Pu Péo, Bố Y — những dân tộc ít gặp ở chợ phiên Tây Bắc

Điểm phân biệt rõ nhất giữa chợ Hà Giang và chợ Bắc Hà là thành phần dân tộc. Ở Bắc Hà, đa số là H'Mông Hoa và Tày. Ở Hà Giang, phổ dân tộc rộng hơn: H'Mông (gồm Mông Đen, Mông Trắng, Mông Hoa), Dao, Tày, Nùng, Lô Lô, Pu Péo, Bố Y, Cờ Lao, Phù Lá.

Lô Lô là tộc người đáng chú ý nhất. Cộng đồng Lô Lô Hoa và Lô Lô Đen sống ở Lũng Cú, Mèo Vạc với trang phục thêu cầu kỳ và hoa văn hình học rất riêng. Phụ nữ Lô Lô đi chợ trong khăn đen, áo thêu tay nặng. Pu Péo, Bố Y số lượng còn rất ít — vài nghìn người trên cả nước — nhưng ở Đồng Văn vẫn có khả năng bắt gặp.

Lớp dân tộc dày này khiến chợ Hà Giang trở thành điểm có giá trị dân tộc học hiếm. Du khách nhiếp ảnh dài ngày thường chọn Hà Giang thay vì Sa Pa - Bắc Hà chính vì lý do đó. Nhưng cũng cần nhớ: chợ là chỗ dân đi bán hàng kiếm sống, không phải sân khấu. Chụp ảnh xin phép, mua gì đó nếu đứng lâu, không chen vào quầy ăn để quay phim.

Một buổi sáng và một buổi chiều ở Đồng Văn

Lịch trình hợp lý cho người dừng lại đủ lâu khá đơn giản. Tối thứ Bảy ngủ Đồng Văn, sáng Chủ nhật dậy sớm. Khoảng 5h30-6h, đi bộ một vòng phố cổ khi chưa đông. Cà phê ở một quán nhỏ trên phố, ngồi nhìn người vào chợ. Khoảng 7h, vào chợ Đồng Văn — đi vòng ngoài trước (rau, gia súc nhỏ), rồi vào khu hàng thêu, cuối cùng là khu ăn uống. Thắng cố nồi lớn ở chợ thường dùng nội tạng và xương ngựa hoặc bò; người chưa quen có thể chọn phở chua hoặc bánh cuốn trứng. Mèn mén — món bột ngô hấp truyền thống của người H'Mông — ăn kèm canh đậu là một lựa chọn nhẹ hơn.

Buổi chiều, nếu còn sức, vượt đèo Mã Pí Lèng sang Mèo Vạc dự phần chợ còn lại, hoặc về ngược Lũng Cú thăm cột cờ. Tối Chủ nhật, phố cổ Đồng Văn trở lại trạng thái yên. Ăn lẩu gà đen, uống chút rượu ngô, ngủ sớm. Đó là một ngày Hà Giang khác hẳn cách đa số khách Loop thường đi — không cố hoàn thành mọi điểm trên bản đồ, mà cố ở lại một chỗ đủ lâu để nó hiện ra.

Đồng Văn trong xu hướng du lịch cao nguyên đá

Lượng khách đến Cao nguyên đá Đồng Văn tăng mạnh trong giai đoạn sau 2017, một phần nhờ trào lưu Hà Giang Loop trên mạng xã hội quốc tế. Du khách quốc tế chiếm tỷ trọng đáng kể ở các homestay phố cổ và các tuyến xe máy. Cùng với đó là rủi ro: kiến trúc trùng tu chưa đồng nhất, nguy cơ thương mại hoá chợ phiên, và áp lực rác thải lên một khu vực hạ tầng còn mỏng.

UNESCO định kỳ đánh giá lại danh hiệu Công viên Địa chất toàn cầu. Đồng Văn đã trải qua một số vòng tái thẩm định và giữ được danh hiệu, với điều kiện địa phương cải thiện bảo tồn và quản lý du lịch. Đối với khách đi Loop, điều đó có nghĩa: cách ứng xử ở phố cổ và chợ phiên ảnh hưởng tới việc Hà Giang còn giữ được lớp văn hoá này trong 10-20 năm tới hay không.

Đồng Văn không phải bản sao Sa Pa hay Bắc Hà. Nó là một thị trấn biên giới có kiến trúc cũ thật, chợ phiên thật, dân tộc thật. Ai đi Loop chỉ để chụp đèo có thể bỏ qua. Ai muốn hiểu Hà Giang khác hơn nên dừng lại ở đây ít nhất hai đêm.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.