Bảy giờ sáng tháng mười hai trên hồ Thác Bà, mặt nước phẳng tới mức người trên xuồng thấy rõ bóng núi đảo lộn ngược trong nước. Anh lái cano người Tày bóp ga nhẹ, chỉ vào một dải đảo nhỏ phía xa: "Mùa này khô, hồ rút nước, đảo lộ rõ hơn." Phía sau, một nhóm khách Hà Nội đi cuối tuần ngả người ra ghế xuồng, mũ kéo sụp xuống mặt. Họ đặt chuyến cano hai tiếng để đi vòng đảo, ăn cá hồ trưa, chiều về phố. Đây là phần mới của một câu chuyện cũ - các hồ thủy điện lớn của Việt Nam đang dần được đọc như điểm cuối tuần thay vì chỉ là công trình kinh tế.

Việt Nam có hệ thống hồ thủy điện trải khắp ba miền, mỗi hồ là một mặt nước nhân tạo rộng hàng nghìn héc-ta. Nguyên thủy chúng tồn tại để phát điện, điều tiết nước, cung cấp nước tưới. Trong vòng năm-bảy năm gần đây, ba cái tên - Thác Bà, Hòa Bình, Trị An - bắt đầu được nhắc tới như điểm nghỉ ngắn từ Hà Nội và TP.HCM. Vài chuyến đi đẹp, vài câu hỏi mở.

Thác Bà - hơn 1.300 hòn đảo và cano du lịch mới khai thác

Hồ Thác Bà nằm ở Yên Bái, là một trong những hồ nhân tạo đầu tiên và lớn nhất Việt Nam, hình thành sau khi đập thủy điện Thác Bà đi vào hoạt động đầu thập niên 1970. Diện tích mặt hồ khoảng 234 km² - rộng hơn nhiều quốc gia nhỏ - với hơn 1.300 hòn đảo lớn nhỏ rải khắp lòng hồ. Mặt hồ uốn quanh đồi núi vùng Yên Bình, Lục Yên, tạo ra cảnh quan đặc biệt: vừa giống vịnh đảo, vừa giống thung lũng ngập nước.

Du lịch Thác Bà mới được khai thác nghiêm túc vài năm gần đây. Trước đó hồ chủ yếu phục vụ nhiệm vụ thủy điện và đánh bắt cá. Hiện tại đã có cano du lịch xuất phát từ bến Hương Lý, Cẩm Nhân hoặc Mông Sơn, đưa khách đi theo các tuyến đảo. Một số đảo đã có homestay hoặc khu lưu trú nhỏ, đa số là gia đình người Tày, Dao bản địa. Glamping bắt đầu xuất hiện ở vài đảo có quỹ đất bằng.

Điều khiến Thác Bà đặc biệt là sự kết hợp khá hiếm: cảnh quan hồ - đảo nguyên sơ, lại không xa Hà Nội (khoảng 165 km, đi cao tốc Nội Bài - Lào Cai). Một chuyến đi hai ngày từ Hà Nội thực sự khả thi, cảm giác lại như đi xa. Hồ vẫn còn đủ chậm để không bị check-in hóa mạnh.

Hòa Bình - hồ thủy điện gắn Mai Châu và Pù Luông

Hồ Hòa Bình hình thành sau khi đập thủy điện Hòa Bình - công trình thủy điện lớn nhất Đông Nam Á tại thời điểm khánh thành đầu thập niên 1990 - đi vào hoạt động. Diện tích mặt nước khoảng 8.000 ha trải dài qua các huyện Đà Bắc, Mai Châu, Cao Phong, Tân Lạc, Thanh Sơn (Phú Thọ). Khác với Thác Bà tròn và rộng, hồ Hòa Bình kéo dài, hẹp, len giữa các dãy núi - giống một vịnh hẹp sâu trong đất liền.

Du lịch hồ Hòa Bình có vài lợi thế. Đầu tiên là vị trí: cách Hà Nội chỉ khoảng 75-100 km, gần hơn cả Mai Châu. Thứ hai là chuỗi điểm liền nhau: bến Thung Nai - một trong những điểm du lịch hồ thủy điện đầu tiên ở Việt Nam - kết nối tiếp Mai Châu, Pù Luông qua đường thủy hoặc đường bộ. Thứ ba là cộng đồng người Mường, Thái dọc hồ giữ được nét văn hóa địa phương đậm.

Trải nghiệm trên hồ Hòa Bình thường gồm: thuyền chạy giữa các đảo nhỏ và đền chùa ven hồ - đền Chúa Thác Bờ là điểm tâm linh nổi tiếng - kayak ở các vịnh nhỏ, ăn cá hồ ở các nhà bè, ngủ homestay người Mường ở Đà Bắc. Mùa khô tháng 11-4 mặt hồ phẳng, ngắm cảnh đẹp; mùa mưa nước dâng đổi cảnh, một số đảo nhỏ ngập biến mất - một đặc điểm thú vị của hồ thủy điện.

Trị An - hồ phía nam cho TP.HCM

Hồ Trị An nằm ở Đồng Nai, hình thành sau khi đập thủy điện Trị An hoạt động cuối thập niên 1980. Diện tích mặt nước khoảng 32.000 ha - lớn hơn Thác Bà gấp nhiều lần. Hồ là nguồn nước tưới và sinh hoạt cho cả vùng Đông Nam Bộ, cũng là điểm thủy sản nước ngọt lớn.

Khoảng cách từ TP.HCM tới hồ Trị An chỉ chừng 65-70 km, đi xe khoảng 1,5-2 tiếng tùy giao thông. Đây là điểm cuối tuần lý tưởng cho nhóm bạn TP.HCM muốn ra khỏi đô thị mà không phải đi xa. Một số khu lưu trú dạng resort sinh thái và glamping mọc lên dọc bờ tây hồ, hướng nhìn ra mặt nước rộng.

Gần hồ là Khu bảo tồn thiên nhiên - văn hóa Đồng Nai (thường được khách gọi quen là "Mã Đà"), nơi còn rừng nguyên sinh, vài loài thú lớn và nhiều loài chim. Cộng hưởng hồ + rừng là sản phẩm khá hiếm với phía nam - khách có thể đi thuyền sáng, đạp xe rừng chiều, ngủ glamping tối, hôm sau câu cá hoặc đi xe máy quanh bờ hồ.

Trị An có một lớp văn hóa địa phương đáng chú ý: cộng đồng Chăm, Mạ, Stieng quanh vùng từng có tổ chức cũ; một số gia đình hiện cung cấp đồ thủ công, dệt thổ cẩm hoặc giới thiệu nông sản địa phương. Đó là chiều sâu mà du lịch hồ phía nam chưa khai thác đầy đủ.

Trải nghiệm phổ biến trên ba hồ

Dù khác nhau về địa hình và quy mô, ba hồ Thác Bà - Hòa Bình - Trị An có một số trải nghiệm chung mà khách cuối tuần thường tìm.

Đầu tiên là thuyền - cano đi tham quan: thường 2-4 tiếng, dừng ở vài đảo, đền hoặc làng chài. Chi phí thuê thuyền chia theo nhóm thường hợp lý hơn đi lẻ. Thứ hai là kayak hoặc SUP trên vịnh nhỏ - phổ biến nhất ở Hòa Bình và một phần Trị An. Thứ ba là glamping hoặc homestay ven hồ - cấu trúc đơn giản, view mặt nước, bữa tối thường có cá hồ. Thứ tư là câu cá - dạng câu giải trí với hướng dẫn viên địa phương, đặc biệt mạnh ở Trị An.

Ẩm thực hồ là một phần thú vị. Cá hồ - rô phi, mè, chép, cá lăng - cá đặc sản từng vùng. Cá lăng Thác Bà nướng giấy bạc, cá hồ Hòa Bình nướng tre, cá lăng sông Đồng Nai chiên xù gần Trị An. Ngoài ra có rau rừng, măng, gà đồi, cọ ngâm - những món địa phương khác hẳn ẩm thực biển.

Mùa thích hợp nhất cho cả ba hồ là tháng 11-4 khi miền Bắc và miền Nam đều khô. Mùa mưa nước hồ đục, sương mù dày ở Thác Bà - Hòa Bình, sóng và gió mạnh hơn ở Trị An.

Câu hỏi mở - du lịch hóa hồ thủy điện

Đây là phần khó. Hồ thủy điện là công trình kinh tế quan trọng: phát điện, điều tiết lũ, cấp nước. Du lịch hóa quá nhanh có thể tạo áp lực lên chất lượng nước, sinh kế nuôi cá truyền thống, và an ninh nguồn nước - vốn là chức năng chính của hồ.

Một số cảnh báo đã thấy ở các hồ tương tự khu vực Đông Nam Á. Hồ Bratan ở Bali bị ô nhiễm do glamping và resort dày đặc. Hồ Toba ở Sumatra (Indonesia) đang vật lộn giữa du lịch quy mô lớn và bảo vệ nước. Hồ thủy điện Việt Nam chưa rơi vào tình trạng đó, nhưng nhịp tăng trưởng homestay và glamping ven hồ những năm gần đây cần quy hoạch sớm.

Một câu hỏi cụ thể: bao nhiêu lưu trú và nhà hàng nổi trên mặt hồ là vừa? Khi nào cần giới hạn số cano, kayak, thuyền chèo trong một ngày? Ai chịu trách nhiệm thu gom rác trên đảo và mặt nước - đơn vị quản lý hồ, chính quyền địa phương, hay doanh nghiệp du lịch?

Ở Thác Bà, Yên Bái đã có một số quy hoạch ban đầu cho khu du lịch quốc gia. Ở Hòa Bình, vài bến tàu được nâng cấp. Ở Trị An, các khu lưu trú gần khu bảo tồn cần tuân thủ chặt quy định môi trường. Nhưng tổng thể, chính sách cho du lịch hồ thủy điện vẫn lỏng - chưa có khung riêng, chưa có hệ thống đăng ký lưu trú nổi và phương tiện trên hồ thống nhất.

Một tháng nữa, vài hồ thủy điện ở Việt Nam sẽ tiếp tục có thêm khu lưu trú mới, thêm cano, thêm trải nghiệm. Câu hỏi không phải có nên du lịch hóa hồ hay không - câu trả lời gần như chắc chắn là có. Câu hỏi đúng là: hồ nên du lịch hóa tới mức nào để không đánh mất chính cái khiến nó hấp dẫn, và không gây hại cho chức năng cung cấp nước - phát điện vốn đã được dân và quốc gia đầu tư từ vài thập niên trước.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.