Sáu giờ sáng, ánh nắng còn nằm thấp trên dãy núi Răng Cưa phía tây Quảng Nam. Mấy chiếc xe điện đầu tiên xuất phát từ cổng Mỹ Sơn, đi qua con suối nhỏ và lên đến chân khu đền tháp. Lúc này khu di tích gần như không có ai ngoài nhân viên bảo vệ. Một vài viên gạch đỏ thấm sương, mép cạnh vẫn sắc — dù được nung và xếp từ hơn nghìn năm trước.

Mỹ Sơn không gây ấn tượng theo kiểu Angkor. Không có hồ phản chiếu, không có khuôn mặt khổng lồ, không có tường thành dài hàng cây số. Đây là một thung lũng nhỏ trong rừng, với hai mươi công trình còn lại nằm rải rác trong vài hecta. Nhưng nếu đọc kỹ, đây là di sản Hindu giáo có niên đại sớm nhất Đông Nam Á còn tồn tại, và là một trong những bài toán bảo tồn khó nhất Việt Nam.

Vương quốc Chăm Pa và vị trí của Mỹ Sơn

Chăm Pa là một vương quốc cổ tồn tại từ khoảng thế kỷ 2 đến thế kỷ 17 dọc dải đất miền Trung Việt Nam hiện nay. Ở giai đoạn cực thịnh, lãnh thổ Chăm Pa trải dài từ Quảng Bình đến Bình Thuận, có các kinh đô lần lượt là Sinhapura (Trà Kiệu, Quảng Nam), Indrapura (Đồng Dương, Quảng Nam), Vijaya (Đồ Bàn, Bình Định) và Panduranga (Phan Rang, Ninh Thuận).

Mỹ Sơn không phải kinh đô, mà là khu thánh địa tôn giáo trung tâm — nơi các vua Chăm về làm lễ tế thần và xây tháp để dâng vị thần của triều đại mình. Trong văn hoá Hindu, một ngôi tháp đền (kalan) thường gắn với một vị thần chính: Shiva (thần huỷ diệt và sáng tạo, được tôn thờ nhiều nhất ở Mỹ Sơn), Vishnu (thần bảo tồn) hoặc Brahma (thần sáng tạo). Phần lớn tháp Mỹ Sơn dâng cho Shiva, biểu tượng bằng linga (đá tròn trụ) đặt trong điện thờ.

Số niên đại quần thể thường được dẫn là thế kỷ 4 đến thế kỷ 13, tức gần mười thế kỷ xây dựng liên tục — điều rất hiếm. Tháp đầu tiên có thể bằng gỗ, đã không còn; những công trình bằng gạch còn lại chủ yếu từ thế kỷ 7 trở đi. Đây là yếu tố giúp Mỹ Sơn được UNESCO ghi danh di sản văn hoá thế giới năm 1999.

Gạch không vữa — bí ẩn kỹ thuật chưa có lời giải đầy đủ

Điểm thu hút giới nghiên cứu nhất ở Mỹ Sơn là kỹ thuật xây gạch. Các viên gạch được xếp khít với nhau, không thấy lớp vữa kết dính giữa các viên — và bề mặt được mài trơn sau khi xây. Đây là kỹ thuật rất khác với gạch nung thông thường ở Đông Á.

Nhiều giả thuyết được nêu trong gần một thế kỷ qua: (1) gạch được nung non, xếp khít, rồi nung lại toàn bộ công trình; (2) một loại nhựa cây bản địa được dùng làm chất kết dính, ngấm vào gạch và biến mất theo thời gian; (3) gạch được mài đến độ phẳng nano để liên kết bằng lực ma sát. Các nhóm bảo tồn quốc tế — Ý, Ba Lan, Ấn Độ — đã thử phục dựng tường gạch theo kỹ thuật giả định, nhưng chưa nhóm nào đạt độ bền và kết dính như nguyên bản.

Điều này có nghĩa: Mỹ Sơn không chỉ là di sản kiến trúc, mà còn là di sản kỹ thuật chưa được giải mã. Mỗi mảng tường còn nguyên là một tài liệu khảo cổ sống, và đây cũng là lý do trùng tu Mỹ Sơn cực kỳ chậm — không thể "đắp lại" bằng vật liệu hiện đại mà không phá vỡ giá trị di sản.

Bảy mươi công trình, còn lại hai mươi

Mỹ Sơn ban đầu có khoảng bảy mươi công trình lớn nhỏ, được học giả Pháp Henri Parmentier khảo sát và phân nhóm từ đầu thế kỷ 20 với các ký hiệu A, B, C, D, E, F, G, H, K. Nhóm A từng là công trình lớn nhất, với tháp A1 cao gần 28 mét — một trong những tháp Chăm cao nhất từng được ghi nhận.

A1 không còn. Năm 1969, một đợt ném bom B-52 của không quân Mỹ trong chiến tranh đã phá huỷ phần lớn nhóm A. Đến nay, nhóm này chủ yếu là phế tích nền gạch. Các nhóm B, C, D còn nguyên hơn và là khu vực chính khách tham quan đi qua. Nhóm G được nhóm chuyên gia Ý phục hồi từ những năm 2000 và là ví dụ trùng tu chuẩn theo phương pháp khảo cổ học hiện đại.

Thời gian và thời tiết tiếp tục tác động lên những gì còn lại. Mùa mưa Quảng Nam kéo dài và ẩm khiến rêu, cây leo, và xói mòn nền gạch là vấn đề thường xuyên. Ban Quản lý Di sản Văn hoá Mỹ Sơn phối hợp với các đoàn quốc tế thực hiện trùng tu liên tục, nhưng tốc độ rất chậm — đúng nguyên tắc "can thiệp tối thiểu" của ICOMOS.

Apsara và lớp văn hoá biểu diễn

Một phần được khách quốc tế nhớ nhất ở Mỹ Sơn là vũ điệu Apsara — múa do các nữ vũ công biểu diễn tại sân khấu lộ thiên cạnh khu đền. Cần nói rõ: đây là phần trình diễn được phục dựng từ hình ảnh phù điêu Apsara trên các bệ thờ Trà Kiệu và Mỹ Sơn, không phải nghi lễ Chăm cổ nguyên bản còn lưu truyền. Trang phục, nhạc, động tác được nghiên cứu và dàn dựng bởi đoàn nghệ thuật Quảng Nam.

Điều này không làm giảm giá trị nghệ thuật — ngược lại, nó là cách hợp lý để diễn giải văn hoá Chăm cho khách hiện đại. Nhưng cần phân biệt với các nghi lễ Chăm Bà La Môn và Chăm Bani còn sống ở cộng đồng Chăm hiện nay tại Ninh Thuận, Bình Thuận, nơi văn hoá Chăm vẫn được thực hành như một tôn giáo và lối sống.

Khách quan tâm sâu về văn hoá Chăm sống có thể kết hợp Mỹ Sơn với chuyến đi Phan Rang để tham quan tháp Po Klong Garai và làng Chăm Bàu Trúc — nơi nghệ thuật gốm Chăm vẫn được làm bằng tay không bàn xoay.

So với Angkor và các di sản Hindu khác

Khách quốc tế hay so sánh Mỹ Sơn với Angkor (Campuchia). Cả hai cùng văn minh Hindu giáo, cùng xây dựng tháp đền dâng Shiva, cùng có niên đại trùng với nhau ở giai đoạn thế kỷ 9-13. Nhưng quy mô khác hẳn: Angkor Wat một mình đã rộng hơn toàn bộ thung lũng Mỹ Sơn nhiều lần. Đế chế Khmer ở thời cực thịnh có nguồn lực vượt trội so với Chăm Pa.

Tuy nhiên, Mỹ Sơn có cái Angkor không có: niên đại sớm hơn (thế kỷ 4-7 là giai đoạn Angkor chưa hình thành) và kỹ thuật gạch không vữa độc đáo. Nếu Angkor là di sản đá vĩ đại, Mỹ Sơn là di sản gạch tinh tế. Hai cách tiếp cận khác nhau cho cùng một dòng tôn giáo.

Khách đã đi Angkor có thể thấy Mỹ Sơn "nhỏ". Đó là so sánh sai. Mỹ Sơn nên được đọc như một thư viện kiến trúc Chăm chuyên đề, không phải một công viên di sản. Một buổi sáng đi chậm qua các nhóm B, C, D với hướng dẫn viên am hiểu khảo cổ học sẽ cho cảm giác hoàn toàn khác buổi đi nhanh hai mươi phút chụp ảnh.

Đi Mỹ Sơn thế nào cho đúng

Khoảng cách: Mỹ Sơn cách Hội An khoảng 40km, cách Đà Nẵng khoảng 70km. Đường tốt, đi xe hơi khoảng một giờ từ Hội An. Đa số tour bán nửa ngày khởi hành 7-8h sáng, đến Mỹ Sơn 9-10h, quay về Hội An trước trưa.

Đề xuất khác: đi sớm hơn. Khu di tích mở cửa từ 6h sáng. Đến lúc 6h30-7h30, khách rất ít, không khí mát, ánh sáng đẹp cho ảnh và quan trọng nhất — đủ yên tĩnh để nghe hướng dẫn viên kể chuyện mà không bị nhóm tour khác chen ngang. Sau 10h, nhiệt độ Quảng Nam mùa khô có thể trên 35 độ C, đi giữa các tháp gạch giữa trời nắng khá vất vả.

Nên dành ít nhất hai giờ trong khu di tích. Một giờ là vừa đủ đi nhanh nhóm B, C, D. Hai đến ba giờ để đi cả các nhóm nhỏ hơn và xem một buổi biểu diễn Apsara. Nửa ngày là hợp lý cho khách quan tâm thật sự đến văn hoá Chăm.

Khách quốc tế thường ghép Mỹ Sơn với Hội An (di sản phố cổ), tạo thành "cặp đôi UNESCO Quảng Nam". Đây là cách thiết kế lịch trình hợp lý — hai di sản cùng tỉnh, cùng được ghi danh năm 1999, nhưng kể hai câu chuyện hoàn toàn khác: Chăm Pa và thương cảng Đại Việt - Nhật - Hoa. Một tỉnh, hai lớp văn minh, hai di sản thế giới — đó là khác biệt của Quảng Nam.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương tại Quảng Nam và Đà Nẵng muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.