Một buổi chiều mùa hè ở Phát Diệm, mái ngói cong của khu Phương Đình đổ bóng dài xuống sân gạch. Cụm công trình nhìn không giống bất kỳ nhà thờ Công giáo nào trong sách giáo khoa châu Âu. Mái cong kiểu đình làng Bắc Bộ, cột gỗ lim, chạm khắc tứ linh, sân lát đá, hồ nước phía trước. Nếu không có cây thánh giá nhỏ trên đỉnh, du khách lần đầu có thể nhầm thành một quần thể chùa.

Hai trăm cây số về phía bắc, Nhà Thờ Lớn Hà Nội đứng giữa phố Nhà Chung. Đá xám, tháp cao, cửa cuốn nhọn, kính màu mờ. Phong cách Tân Gothic gọn gàng kiểu Pháp tỉnh lẻ. Hơn nghìn cây số về phía nam, Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn nhìn xuống công trường Công xã Paris bằng hai tháp gạch đỏ - màu gạch lấy từ Marseille - và phong cách Tân Romanesque với cửa vòm tròn.

Ba nhà thờ, ba ngôn ngữ kiến trúc, ba giai đoạn lịch sử khác nhau. Đặt cạnh nhau, chúng là tài liệu sống về cách Công giáo vào Việt Nam và cách Việt Nam đáp lại - bằng vật liệu, bằng tỉ lệ, bằng quan niệm về cái thiêng. Đây là bài 'đối chiếu kiến trúc tôn giáo' cho khách quốc tế lần đầu ngạc nhiên vì Việt Nam có quá nhiều nhà thờ - và mỗi nhà thờ kể một chuyện riêng.

Phát Diệm - một nhà thờ Á Đông, không phải nhà thờ Pháp

Quần thể Nhà thờ Đá Phát Diệm nằm ở thị trấn Phát Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Công trình được xây dựng trong khoảng 24 năm cuối thế kỷ 19 dưới sự chỉ đạo của linh mục Phêrô Trần Lục, người dân thường gọi là cụ Sáu. Đây là điểm khác cốt lõi: Phát Diệm không do kiến trúc sư Pháp thiết kế. Người chủ trì là một linh mục bản địa, làm theo gu của một văn hoá vật chất Bắc Bộ thế kỷ 19.

Kết quả là một quần thể trông giống đình làng và chùa Việt hơn nhà thờ châu Âu. Cụm chính gồm Phương Đình (cổng tam quan kiểu phương đình), Nhà thờ Lớn (nhà thờ chính), bốn nhà thờ nhỏ hai bên, ba hang đá nhân tạo và Nhà thờ Đá ở phía sau. Vật liệu chính là đá vôi địa phương và gỗ lim - hai vật liệu cốt lõi của kiến trúc tôn giáo Việt Nam truyền thống. Mái cong với góc đầu đao, đầu kèo chạm rồng phượng, sân lát đá rộng kiểu sân đình, cấu trúc đặt theo trục Bắc - Nam mở ra hồ nước - tất cả đều quen với mắt người Việt.

Bên trong, tỉ lệ vẫn là tỉ lệ nhà thờ Công giáo - một gian dài, bàn thờ ở cuối, cửa sổ hai bên. Nhưng cột gỗ lim, kèo gỗ, hoa văn chạm khắc đặt tỉ lệ này vào một ngôn ngữ vật liệu khác hẳn châu Âu. Khách quốc tế lần đầu thường đứng giữa gian giữa và mất một lúc để xác định mình đang ở trong một nhà thờ.

Phát Diệm là một thử nghiệm bản địa hoá kiến trúc Công giáo hiếm gặp trong lịch sử thuộc địa. Trong khi đa số nhà thờ Pháp xây ở Đông Dương đi theo mẫu Tây - Gothic hay Romanesque - quần thể này chọn đường ngược lại: làm nhà thờ trong ngôn ngữ kiến trúc của dân, để dân thấy không gian thiêng quen thuộc.

Đức Bà Sài Gòn - một mảnh nước Pháp xây đúng cách

Nhà thờ chính toà Đức Bà Sài Gòn được khởi công năm 1877 và khánh thành năm 1880 trong giai đoạn người Pháp đang định hình lại trung tâm Sài Gòn cũ thành một thủ phủ Đông Dương. Phong cách kiến trúc thường được sách kiến trúc mô tả là Tân Romanesque, với cửa vòm tròn, hai tháp đối xứng và mặt đứng cân bằng. Sau đó, đầu thế kỷ 20, hai chóp tháp nhọn được bổ sung, đẩy tổng chiều cao lên khoảng 58 mét.

Điểm thường được nhắc nhất: gạch đỏ xây mặt ngoài được nhập từ Marseille và sau hơn một trăm năm vẫn giữ nguyên màu, không cần sơn. Đá lát từ Biên Hoà, kính màu nhập từ Pháp. Đó là một công trình được xây bằng vật liệu Pháp, theo bản vẽ Pháp, cho cộng đồng Công giáo Pháp - Việt ở một thủ phủ thuộc địa đang được dựng theo kiểu Paris thu nhỏ.

Khác với Phát Diệm, Đức Bà không cố bản địa hoá. Nhà thờ đứng giữa quảng trường, đối diện Bưu điện trung tâm của Eiffel, là một phần của hệ thống đô thị Pháp - thuộc địa. Khách quốc tế đứng giữa công trường Công xã Paris có thể nhầm với một thành phố tỉnh lẻ miền Nam nước Pháp - và đó là chủ ý.

Nhà thờ đang trong giai đoạn trùng tu dài hạn, lịch hoàn thành đã thay đổi nhiều lần. Khách đi từ trước đến nay chủ yếu chụp ảnh phần ngoài và quảng trường; bên trong mở cửa hạn chế tuỳ giai đoạn.

Nhà Thờ Lớn Hà Nội - Tân Gothic gọn ở một thành phố Á Đông

Nhà thờ chính toà Thánh Giuse - Nhà Thờ Lớn Hà Nội - khánh thành năm 1886, gần như cùng giai đoạn với Đức Bà Sài Gòn, nhưng đi theo ngôn ngữ kiến trúc khác. Phong cách thường được mô tả là Neo-Gothic, với cửa cuốn nhọn, cửa sổ hoa hồng, mặt đứng đối xứng hai tháp và mái dốc. Mẫu tham chiếu đôi khi được nhắc là Nhà thờ Đức Bà Paris, nhưng tỉ lệ Nhà Thờ Lớn nhỏ hơn nhiều và đơn giản hơn.

Điểm đặc trưng của Nhà Thờ Lớn là vị trí: nó đứng cuối phố Nhà Thờ, kẹp giữa phố cổ và một mạng lưới đường nhỏ kiểu phố Pháp tỉnh. Buổi sáng và chiều tối, các quán cà phê ở phía trước nhà thờ rất đông - chính những vỉa hè đó đã trở thành điểm hẹn quen thuộc của Hà Nội mở rộng từ cuối thế kỷ 20. Nhà thờ và cuộc sống cà phê vỉa hè bao quanh nó tạo nên một trong những góc đô thị Hà Nội dễ đọc nhất - một mảnh kiến trúc Pháp đứng giữa lớp phố Á Đông.

Bên trong, kiến trúc Tân Gothic mở chiều dọc lên cao, vòm và cột nhỏ kéo mắt lên trần. Kính màu hai bên đổ ánh sáng đỏ - xanh - vàng vào gian giữa. Đây là không gian Tây nhất trong cả ba nhà thờ kể trên - nhưng đã đứng giữa Hà Nội đủ lâu để được nhận làm một phần của thành phố.

Ba mẫu, ba câu chuyện về cùng một chủ đề

Đặt ba công trình cạnh nhau, có ba câu chuyện khác:

Phát Diệm là câu chuyện một cộng đồng Công giáo bản địa muốn không gian thiêng nói tiếng Việt. Cụ Sáu Trần Lục không vẽ một nhà thờ Pháp ở Ninh Bình - ông vẽ một quần thể thờ Chúa bằng ngôn ngữ kiến trúc của ngôi làng đồng bằng Bắc Bộ. Khi du khách quốc tế đứng giữa Phương Đình, họ nhìn thấy một dòng kiến trúc tôn giáo Á Đông tiếp tục, dù chủ đề bên trong đã thay đổi.

Đức Bà Sài Gòn là câu chuyện một chính quyền thuộc địa xây thủ phủ. Nhà thờ là một phần của hệ thống đô thị Pháp ở Đông Dương, đứng cùng Bưu điện, Toà thị chính, Nhà hát Lớn, một bản đồ Paris thu nhỏ. Tỉ lệ và vật liệu nói thẳng: đây là nước Pháp ở vùng nhiệt đới, không cố giả vờ là gì khác.

Nhà Thờ Lớn Hà Nội đứng giữa hai cực đó. Kiến trúc Tân Gothic Tây nhưng tỉ lệ vừa, đặt giữa phố cổ, được người Hà Nội đặt tên ngắn gọn 'Nhà Thờ Lớn', xung quanh là cà phê vỉa hè và bún chả - một nhà thờ Pháp đã được thành phố Á Đông tiếp nhận một cách thân thuộc.

Đi như thế nào trong chuyến qua Việt Nam

Với khách quốc tế đi tuyến Bắc - Nam, ba nhà thờ này nên được xếp vào cùng một câu chuyện thay vì đi riêng lẻ. Nhà Thờ Lớn vào ngày đến Hà Nội, kết hợp với phố cổ và một bữa cà phê chiều. Phát Diệm nên là điểm dừng trong tuyến Hà Nội - Ninh Bình, cách trung tâm Ninh Bình khoảng 28 km, thêm khoảng nửa ngày. Đức Bà Sài Gòn vào ngày đầu ở TP.HCM, đi bộ kết hợp Bưu điện và đường Đồng Khởi.

Khách Việt từ Sài Gòn ra Bắc hoặc ngược lại có thể tận dụng cùng tuyến để đặt câu hỏi ngược: nhà thờ ở Việt Nam có nên trông giống nhau không? Câu trả lời, qua ba công trình trên, là không - và đó là một phần của cái thú đi xem chúng.

Một chuyến đi Việt Nam đặt ba nhà thờ này vào lịch trình không phải vì sùng đạo hay vì sưu tập di tích, mà vì ba câu chuyện kiến trúc khác nhau ấy nói rất nhiều về cách một quốc gia Đông Á tiếp nhận, từ chối hoặc hấp thụ một tôn giáo đến từ nước ngoài. Đó là phần lịch sử Việt Nam ít sách hướng dẫn đề cập trực tiếp, nhưng đọc được ngay từ cách mái cong, cách gạch đỏ, cách cửa cuốn nhọn.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.