Câu hỏi quen thuộc của khách quốc tế trước ngày bay về: "Nên mua gì ở Việt Nam?". Câu trả lời nhanh thường gọn lỏn: nón lá, áo dài, cà phê, đèn lồng Hội An. Đáp án này không sai, chỉ chưa đủ. Vấn đề không nằm ở danh sách - nằm ở chỗ mua. Một chiếc nón lá ở chợ Bến Thành và một bộ đồ chàm dệt tay ở Mai Châu không cùng một câu chuyện, dù cùng được gọi là "quà Việt Nam".

Bài này không liệt kê 30 món mà sắp lại theo nhóm và theo nguồn đáng tin. Mỗi nhóm có một ghi chú "nên mua ở đâu" và một cảnh báo về điểm dễ bị mua sai - phần thường được gọi là "tour trap".

Nhóm 1: thủ công truyền thống - mua ở làng, không phải chợ du lịch

Đồ thủ công Việt có một quy luật ngầm: càng gần làng nghề càng nhiều khả năng mua được hàng thật, đúng giá, đúng nguồn.

Gốm Bát Tràng (huyện Gia Lâm, Hà Nội) là điểm mua gốm tốt nhất ở miền Bắc. Đi từ trung tâm Hà Nội chừng 13km, làng có chợ gốm và nhiều xưởng cho khách vào xem thợ làm. Mua tại Bát Tràng vừa rẻ hơn ở chợ Bến Thành/Đồng Xuân, vừa có thể đặt theo mẫu cho đơn hàng lớn. Khách mua một, hai món để mang về có thể chọn các xưởng nhỏ hoặc showroom có nguồn rõ tại chợ làng.

Lụa Vạn Phúc (Hà Đông) là điểm tham chiếu của lụa thật Hà Nội. Trước scandal Khaisilk 2017 - khi một thương hiệu lụa lớn bị phát hiện gắn nhãn Made in Vietnam lên hàng nhập - người mua kỹ tính đã chuyển dần về Vạn Phúc và một số nhà cung cấp có chứng nhận. Đi Vạn Phúc nửa ngày, mua trực tiếp tại làng, hỏi rõ tỷ lệ tơ tằm, là cách an toàn nhất.

Đèn lồng Hội An là biểu tượng thị giác mạnh của phố cổ Hội An, và bản thân Hội An có nhiều xưởng nhỏ vẫn làm tay. Đèn gấp gọn thuận tiện cho hành lý. Mua tại Hội An, ngoài giá tốt hơn, có thể chứng kiến quy trình làm khung tre - dán vải.

Sơn mài có hai trục lớn: làng Hà Thái (Thường Tín, Hà Nội) ở phía bắc và làng Tương Bình Hiệp (Bình Dương) ở phía nam. Tranh thêu tay có XQ Sử Quán (Đà Lạt) và một số nhà thêu lâu năm ở Huế. Đồ chàm dân tộc - Mai Châu, Hà Giang, Sa Pa, Bắc Hà - đẹp khi mua tại bản, kém khi mua ở chợ du lịch dưới phố.

Cảnh báo chung: hàng thủ công bán ở các chợ du lịch lớn có cả hàng thật và hàng pha; khách mới thường không phân biệt được. Nếu là món có giá trị - lụa dày, sơn mài kích thước lớn, tranh thêu nhiều màu - cân nhắc đi làng nghề thay vì mua nhanh ở quầy gần khách sạn.

Nhóm 2: thực phẩm và đặc sản - siêu thị thắng kiosk sân bay

Đây là nhóm nhiều người mua sai nhất. Logic gọn: nếu là hàng đóng gói công nghiệp - cà phê, bánh kẹo, hạt - thì siêu thị nội địa thường tốt hơn kiosk sân bay; nếu là đặc sản vùng - mật ong rừng, nước mắm, kẹo địa phương - thì mua ở vùng đó hoặc cửa hàng chuyên đặc sản uy tín.

Cà phê G7 của Trung Nguyên Legend là dạng cà phê hoà tan dễ mang nhất. Mua tại các chuỗi siêu thị nội địa - Bách Hoá Xanh, Co.opmart, WinMart, GO! - giá thường thấp hơn nhiều so với kiosk sân bay. Cà phê hạt rang specialty của các thương hiệu mới như The Coffee House, Phin Deli, Highlands, hoặc các nhãn micro-roastery Đà Lạt - Buôn Ma Thuột - Pleiku là lựa chọn tốt cho khách quan tâm cà phê chất lượng cao.

Hạt điều Bình Phước là chỉ dẫn địa lý quan trọng của Việt Nam, dễ mua tại siêu thị, các cửa hàng đặc sản có thương hiệu, hoặc tại chính khu vực Đồng Nai - Bình Phước. Hạt sen Đồng Tháp, cà phê Đắk Lắk, tiêu Phú Quốc, tiêu Chư Sê (Gia Lai) là các sản phẩm có chỉ dẫn địa lý đáng để mua đúng tên.

Kẹo dừa Bến Tre, mật ong rừng U Minh (Cà Mau), nước mắm Phú Quốc - mua tốt nhất khi đến tận nơi hoặc qua hệ thống siêu thị có thương hiệu xác minh nguồn. Kẹo dừa và nước mắm hộp nhỏ tiện hành lý; chai nước mắm lớn nên đóng gói cẩn thận hoặc gửi hành lý ký gửi.

Tinh dầu (sả, hồi, quế, tràm), xà phòng thiên nhiên, mỹ phẩm dược liệu Việt - lớp sản phẩm trẻ này nở rộ những năm gần đây, bán nhiều ở các concept store Hà Nội, Sài Gòn, Đà Nẵng và một số siêu thị mỹ phẩm chuyên. Đây là dòng quà gọn, nhẹ, dễ phù hợp với khách phương Tây và khách Đông Á tìm gift set.

Cảnh báo chung: kiosk sân bay tiện cho khách quên mua nhưng giá thường cao hơn 30-100% so với siêu thị nội địa cùng SKU. Khách đi Việt Nam 2-3 ngày nên dành 30 phút ghé một siêu thị nội thành trước khi ra sân bay.

Nhóm 3: quà "biểu tượng" - cần một chút hoài nghi

Nón lá, áo dài may sẵn, tượng nhỏ, túi tote in chữ Việt - đây là nhóm "biểu tượng" mà chợ du lịch nào cũng có. Mua làm kỷ niệm hoàn toàn ổn. Nhưng đây là nhóm dễ rơi vào tour trap nhất.

Nón lá thật làm tại các làng nón Huế (Phú Cam, Đồng Di), Bình Định, Quảng Bình. Nón ở chợ du lịch có chất lượng dao động lớn. Nếu chỉ làm vật trang trí treo tường, một chiếc nón ở chợ là đủ. Nếu muốn nón đội thật, cân nhắc mua ở Huế hoặc khu vực miền Trung.

Áo dài may đo là một ngành dịch vụ Việt Nam rất mạnh. Hội An nổi tiếng nhất - hàng trăm tiệm may đo với thời gian giao hàng 24-48 giờ. Hà Nội có một số nhà may áo dài có tay nghề, đặc biệt khu vực Lương Văn Can, Hàng Bông. Sài Gòn có Đồng Khởi và một vài tuyến nhà may truyền thống. Áo dài may đo, nếu chọn đúng nhà may có kinh nghiệm, là một trong những món quà Việt mang về có chiều sâu nhất - vì kết hợp được thiết kế Việt, vải Việt (lụa, gấm, brocade), và bàn tay thợ Việt.

Đồ trang sức bạc, ngọc trai Hạ Long, ngọc thạch - nhóm này có biên độ chất lượng và giá lớn. Khách không có kinh nghiệm nên mua ở cửa hàng có tên tuổi, có giấy chứng nhận, thay vì kiosk gần điểm dừng tour.

Câu hỏi mở: quà Việt Nam có cần redefine khỏi nón lá - túi tote?

Hình ảnh quà Việt Nam trong đầu khách quốc tế suốt hai thập niên qua vẫn nặng về nón lá, áo dài, tượng Phật nhỏ, đèn lồng. Đây là tập hợp đẹp về thị giác nhưng đã trở thành công thức.

Thế hệ store mới ở Hà Nội (Tired City, Couu, Indigo Store, La Bois), TP.HCM (các studio thiết kế Pasteur, Đồng Khởi, Thảo Điền) và Đà Nẵng - Hội An (Reaching Out, các xưởng thủ công gốc Hội An) đang viết lại định nghĩa "quà Việt": chất liệu Việt, làng nghề Việt, nhưng thiết kế theo gu quốc tế. Áo phông tranh propaganda, gốm Bát Tràng nhãn mới, nến thơm sả - hồi - quế đóng gói boutique, tote bag canvas in tranh dân gian cách điệu.

Đây là nhóm "quà Việt thế hệ mới" mà khách trẻ Đông Á và châu Âu phản ứng tốt, vì chúng vừa Việt, vừa có thể đặt cạnh các thương hiệu thiết kế khác trong nhà mà không lệch tông.

Một danh sách gợi ý gọn lại

Nếu phải chốt một danh sách năm nhóm "đáng mang về" cho chuyến Việt Nam đầu tiên:

• Một sản phẩm gốm hoặc sơn mài từ làng nghề.
• Một món vải - áo dài may đo, hoặc lụa - đồ chàm từ nguồn rõ.
• Một loại cà phê đại diện (G7 hoặc một nhãn specialty từ Đà Lạt/Buôn Ma Thuột).
• Một đặc sản có chỉ dẫn địa lý (tiêu, hạt điều, hạt sen, nước mắm Phú Quốc).
• Một món thiết kế đương đại từ concept store - thay vì nón lá đại trà.

Danh sách này giúp giữ được chuyến đi trong vali. Một chiếc nón lá phai màu sau ba tháng không kể được nhiều câu chuyện. Một chiếc bát Bát Tràng đặt trên bàn ăn ở Berlin hay một bộ áo dài Hội An mặc dịp Tết âm lịch ở Sydney thì kể nhiều hơn nhiều.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.