Năm giờ sáng ở một farmstay ngoài Đà Lạt, sương xuống tới mép luống dâu. Một gia đình từ TP.HCM ra dậy sớm hơn dự định vì hai đứa nhỏ tò mò muốn xem ai hái dâu trước - mẹ hay người làm vườn. Trên đường ra vườn, người chủ farm dúi vào tay khách một xô nhỏ và một câu rất ngắn: "Hái quả đỏ thẫm, bỏ quả còn xanh." Tới bảy giờ, cả nhà về bếp ăn sáng bằng dâu vừa hái và bánh mì nướng. Đó là phiên bản farmstay đang được nhiều khách thành thị Việt Nam tìm tới.

Farmstay không phải khái niệm mới với thế giới. Ở Ý, mô hình agriturismo đã được luật hóa từ thập niên 1980, gắn nông trại nhỏ với du lịch để giữ nông dân ở lại đất. Ở Pháp, gîte d'étape kéo người thành phố về vùng quê cuối tuần. Việt Nam tiếp nhận khái niệm này muộn hơn - khoảng 5-7 năm gần đây mới bùng nổ, phần lớn ở Đà Lạt, Lâm Đồng vùng ngoài và Mộc Châu. Vấn đề là khi một mô hình quốc tế lai với hạ tầng nông thôn Việt, nó vừa mở ra một dòng sản phẩm mới, vừa lộ ra một câu hỏi cũ: cái khách đang trả tiền là trải nghiệm thật, hay show diễn cho thành phố?

Đà Lạt và vành đai nông nghiệp đặc thù

Đà Lạt là cái nôi tự nhiên cho farmstay ở phía nam. Khí hậu mát quanh năm, đất bazan, độ cao trên 1.500m và vành đai nông nghiệp dày đặc - dâu tây, atisô, rau ôn đới, hoa, cà phê arabica ở Cầu Đất - tạo ra nguyên liệu phong phú cho mô hình ở lại nông trại. Khi khách Sài Gòn đã chán đi cà phê check-in trong thành phố Đà Lạt, vành đai ngoại ô như Lạc Dương, Đơn Dương, Đức Trọng trở thành điểm rẽ tiếp theo.

Lavender Farm, Mê Linh Coffee Garden, các trại dâu ven hồ Tuyền Lâm hoặc dưới chân Lang Biang là vài cái tên được nhắc nhiều. Đa số bắt đầu từ một vườn thật - hộ gia đình trồng dâu, cà phê hoặc rau - sau đó dựng thêm vài bungalow, mở bữa sáng, thu vé hái quả. Mô hình nhẹ vốn, gắn liền với sản phẩm nông nghiệp đang có, ít phải đầu tư hạ tầng giải trí.

Lâm Đồng ngoài Đà Lạt còn có Bảo Lộc - vùng chè, cà phê robusta lâu đời. Vài năm gần đây, một số trang trại cà phê ở Bảo Lộc bắt đầu mở phòng cho khách, dạy rang, ủ và pha thử - một dạng coffee farmstay gần với farm tour cà phê specialty ở Buôn Ma Thuột. Khách đối tượng là người trung niên muốn chuyến cuối tuần ngắn, hoặc nhóm bạn 4-6 người đi retreat dạng nhẹ.

Mộc Châu và hệ trải nghiệm khác hẳn

Mộc Châu nằm trên cao nguyên Sơn La, độ cao tương đương Đà Lạt nhưng cảnh quan khác hẳn: đồi chè trải dài, đàn bò sữa, vườn mận, đào, vườn cải dầu mùa xuân. Sau khi cao tốc Hà Nội - Hòa Bình - Mộc Châu rút ngắn thời gian từ Hà Nội xuống bốn-năm tiếng, lượng khách cuối tuần từ thủ đô tăng rõ rệt - và farmstay ra đời để giữ khách lại qua đêm thay vì đi về trong ngày.

Mộc Châu Happy Land, các trang trại bò sữa quanh thị trấn Nông trường, hoặc những homestay-vườn ở Pa Phách, Ngũ Động Bản Ôn cho khách trải nghiệm khác: sáng vắt sữa bò, ăn sáng có sữa tươi và bánh mì, trưa đi đồi chè Tân Lập, chiều hái mận hoặc đào theo mùa. Mùa nào nông trại đó - tháng 1-2 hoa mận hoa cải, tháng 4-5 mận hậu, tháng 5-6 đào, tháng 11-12 hồng chín. Người làm farmstay Mộc Châu thường là dân bản địa, dân tộc Thái hoặc H'Mông, gắn bó vùng đất, nên trải nghiệm nông nghiệp ở đây nguyên bản hơn nhiều so với một bungalow xinh kiểu Đà Lạt.

Khách thành thị tìm gì ở farmstay

Đối tượng farmstay Việt Nam chia làm vài nhóm rõ. Nhóm đông nhất là gia đình có con nhỏ ở Sài Gòn, Hà Nội. Bố mẹ muốn con xa màn hình vài ngày, nhìn thấy con bò thật, nắm cọng cỏ thật, biết cà chua từ đâu ra. Nhóm thứ hai là công ty đặt retreat - team-building dạng nhẹ, ngủ chung trong tổ hợp nhà gỗ, sáng tham gia hái quả, chiều workshop làm phô mai hoặc rang cà phê. Nhóm thứ ba là cặp đôi hoặc người đi một mình tìm chỗ chậm - viết, đọc, đi bộ giữa vườn.

Điểm chung của ba nhóm: họ không tới farmstay để chơi đêm, không tới để mua sắm. Họ tới để đổi nhịp. Đó là lý do farmstay không cạnh tranh trực tiếp với resort biển hay khách sạn đô thị, mà chiếm một phân khúc riêng - lưu trú dạng "chậm, gần thiên nhiên, có hoạt động".

Một chi tiết đáng chú ý: khách đi farmstay sẵn sàng trả phòng cao hơn homestay phổ thông cùng vùng, miễn là có hoạt động đi kèm. Phòng 800 nghìn - 1,5 triệu/đêm có vườn riêng, có bữa sáng từ vườn, có một, hai trải nghiệm nhỏ thường được chấp nhận tốt hơn phòng 500 nghìn không có gì.

Lằn ranh giữa nông trại thật và show diễn

Đây là phần khó nhất. Một farmstay tốt là nông trại đang hoạt động thật, có doanh thu từ nông sản, mở thêm vài phòng và một số trải nghiệm để có thêm dòng thu. Một số nơi đi ngược lại: dựng vườn để chụp ảnh, trồng dâu để khách hái nhưng năng suất không phải mục tiêu, đặt vài con bò để chụp hình. Khi đó, farmstay biến thành công viên chủ đề nông nghiệp - không có gì sai, nhưng cần gọi đúng tên.

Khách có thể nhận diện qua vài dấu hiệu. Nông trại thật thường có quy mô vườn lớn vượt nhu cầu khách, có người làm vườn chuyên nghiệp, có lịch sử hoạt động trước khi mở lưu trú. Nông trại show diễn thường có vườn nhỏ vừa đủ ảnh, nhân sự chính là nhân viên dịch vụ, lịch sử trồng trọt mỏng. Cả hai đều có thể đẹp; chỉ là một dạng kéo dài được, dạng kia phụ thuộc traffic check-in.

Một rủi ro nữa của farmstay Việt là tính mùa vụ. Dâu Đà Lạt rộ tháng 12-3, ngoài mùa khách tới chỉ thấy vườn xanh. Mận Mộc Châu rộ tháng 5-6, ngoài đó vườn ngủ đông. Farmstay quanh năm nên có ít nhất hai-ba sản phẩm gối nhau, hoặc một workshop chế biến không phụ thuộc mùa - làm mứt, sấy quả, rang cà phê, làm phô mai - để giữ trải nghiệm khi vườn không có gì để hái.

Mô hình tiếp theo sẽ trông thế nào

Farmstay Việt Nam đang đi vào giai đoạn phân hóa. Một số nơi chuyên nghiệp hơn - hợp tác với farm cà phê specialty, mời chuyên gia nông học cho workshop, có chứng nhận hữu cơ hoặc canh tác tái sinh - nhắm vào khách trung lưu sẵn sàng trả 2-3 triệu/đêm. Số khác đi theo hướng đại trà, gần với glamping hoặc homestay vườn, giá mềm hơn nhưng hoạt động ít đi.

Mô hình Ý gốc - agriturismo - có vài yếu tố chưa thấy nhiều ở Việt Nam: bữa ăn dùng tối đa nguyên liệu từ chính nông trại, quy định pháp lý rõ về phần thu từ du lịch không vượt phần thu từ nông nghiệp, đăng ký riêng thay vì xếp chung với homestay. Lâm Đồng và Sơn La đã có vài bước đầu xếp loại lưu trú nông thôn, nhưng chưa đủ chi tiết để phân biệt farmstay thật với resort dáng nông trại.

Nếu chính sách rõ hơn, farmstay có thể là một trong vài dòng lưu trú đại diện được cho du lịch Việt - nhỏ, phân tán, gắn nông sản từng vùng, không cần xây resort lớn. Với gia đình thành thị đang mỏi vì nhịp đô thị, đó là sản phẩm tự nhiên. Với nông dân Đà Lạt, Mộc Châu, Bảo Lộc - đó có thể là dòng thu nhập bổ sung giữ họ ở lại đất, đúng như mô hình gốc bên Ý đặt ra ban đầu.

Hợp tác quảng cáo trên VnGuide

Nhà hàng, khách sạn, điểm vui chơi hoặc thương hiệu địa phương muốn tiếp cận độc giả đang lên kế hoạch đi Việt Nam có thể liên hệ VnGuide để trao đổi gói hiển thị và nội dung tài trợ: +84 707 991 888 hoặc vnguide.vn@gmail.com.